STALKER

Citim:

Postuar më parë nga fuorisync Në të parin inkursion (shpresoj dhe të fundit) që pata në kinemanë 3D qëlloi që të më “shoqëronte” Werner Herzog, një nga mjeshtrat e artit të shtatë në zhanrin e dokumentarit. Herzog-ut iu mundësua një leje e veçantë nga ministria e kulturës franceze për të filmuar në brendësi të shpellës “Chauvet-Pont-d’Arc”, në jug të Francës, zbulimi i së cilës në 1994 nxorri në dritë, mbase, pikturat murale më të hershme bërë ndonjëherë nga dora e njeriut. Që nga zbulimi i saj zor se i është lejuar ndonjë “frymori” të zakonshëm, përjashto këtu ata të paktë zbulues (arkaelogë, palentologë etj), ta vizitojë atë, pasi deri dhe frymëmarrja njerëzore mendohet të vërë ne rrezik serioz afresket në brendësi të shpellës. Kësisoj regjisori gjerman, falë dhe simpatisë të ministrit francez të kulturës (ky i fundit është një admirues i madh i filmave të tij), bëhet një nga të paktët dëshmitarë të asaj çka vendos t’ia përcjell shikuesit nën perspektivën 3D. Dhe ketu Herzog-u nuk zhgënjen aspak, pavarësisht se unë s’kam as më të voglin entuziazëm për formatin në fjalë. Për të, afresket e zbuluara brenda shpellës përbëjnë një mbrekulli të atillë që ti shkaktojnë një ekzaltim fëmijor të sinqertë dhe jo një shans i artë, që i është dhënë në dorë, për të bombarduar publikun me efekte speciale alla 3D. Herzog “ngacmon” me humor zbuluesit që e shoqerojnë për të nxjerrë nga brenda tyre, ndarë me ta, pikërisht këtë ekzaltim në mënyrë që të kapërcehet ftohtësia e një zbulimi thjesht shkencor. Një zbulim që e bën Herzogun të ngrejë deri pikëpyetje, hipoteza, mbi format e ardhshme të ekzistencës njerëzore, pa rënë aspak në rolin e një predikuesi, por duke përdorur ato doza humori të zi që i kanë dhënë tonin krijimtarisë së tij. Për t’iu rikthyer formatit 3D të përdorur në film, vetë Herzog e justifikon atë në mënyrë për të përshfaqur sa më mirë qëllimin e atyre që i realizuan këto afreske. Për të, brendësia (thellësia) e shpellës i përngjan një teatri modern imazhesh në lëvizje, iluzionit vetë në themel të së cilës ngrihet kinemaja, ndjesinë e së cilës vetëm 3D mund ta përcjellë më së miri. Deri ketu ok. Filmimet brenda shpellës më përfshinë në atë pikë sa që ma lehtësuan “klaustrofobinë” vizive të 3D. Këtu qëndron mjeshtëria e regjisorëve të kalibrit Herzog që arrijnë ta tejkalojnë, ose më saktë ta përdorin ashtu siç duhet teknologjinë në funksion të vetë filmit. Por kur u “vinte fjala” xhirimeve jashtë shpellës 3D-ja bëhej e tepërt, bezdisëse, fare e panevojshme. Për më tepër besoj (do më duhet ta vërtetoj kur ta shoh në televizor) që filmi fare mirë mund të bënte dhe pa përdorimin e 3D në xhirimet brenda shpellës. Në këtë pikë më vjen shumë mirë që vetë Herzog të ketë pohuar mosbesimin e tij në këtë format, përpara se ta realizonte filmin, si dhe të ketë thënë që “Cave of forgotten dreams” të jetë i pari dhe i fundit film i tij në 3D.

_____________________________________________________________________

______________________________________________________________________

Komenti im :
Ne vitin 1994, 3 speleologe amatore franceze zbulojne nje shpelle te fshehur, dera e te ciles ishte e zene nga nje bllok i madh guri. Brenda gjejne piktura, qe thyejne te gjitha rekodet : ato jane realizuar 30 mije vjet më parë, duke u kthyer ne deshmine me te vjeter te artit, te kryer nga qenia njerezore ! Dhe cilesia grafike e tyre te lë pa mend !

Tani te flasim per filmin, edhe pse fuorisync e ka komentuar tashmë.

“Shpella e endrrave te harruara“, ne fakt, nuk eshte thjesht nje film, por nje bequest (testament, qe merr vlere vetem pasi nenshkruesi vdes). Pyetjes se ç’fare duhet bere me famën e fituar si regjizor, Werner Herzog pergjigjet : duke ju afruar te ‘pa afrueshmes’ dhe duke ja ofruar ta shohin te gjithe : te shohin pikturat shkembore te shpelles ‘Chauvet’.

3D sigurisht qe nuk eshte loder ne duart e Herzog-ut. Kjo pritej. Salla e kinemase eshte nje bark, kjo dihet gjithashtu. Po nje shpelle në 3D, e filmuar nga Herzog, ç’është ? Origjina e botes, ç’te jete tjeter !
Reliefin, dmth 3D, regjizori nuk e perdor vetem si thellesi pamjeje (kinemaja 2D e ka realizuar kete gje tashmë, jo pak, permes fokusit -focales), por mbi te gjitha, per siperfaqet : siperfaqe shkembore mbi te cilat ‘lodrojne’ piktura. Njerezit qe i kane vizatuar ato, i kane bere ne gropeza shkembore, ne konturet e shkembit, ne te ngrituart e ne te futurat e gurit. Literatura kurre nuk do te mund ta pershkruante nje hatà te tille ! Imazhi 2D do ta kish te pamundur, pikerisht per arsyet e lartpermendura. Vetem 3D mund ta transmetoje siç duhet nje lëndë te tille. Per me teper, njerzit e dikurshem i kane bere ato piktura ne erresire pothuaj te plote, ne menyre te tille qe zjarri i bente ato piktura te ‘levizshme’. Per shembull: disa nga kafshet e vizatuara kane me shume kembe nga ç’kane ne realitet ! 8 kembe ne vend te 4 !! pra, qe 30 mije vjet me pare, njeriu shprehte permes artit idene e levizjes ! Keshtu, Herzog shkon ne origjinen e vete kinemase, dmth edhe te arteve pararendese te saj : vizatimit, literatures (sepse narracioni eshte evident ne keto piktura), skulptures (rendesia e relievit), arkitektures (sepse gjithshka eshte e organizuar ne nje hapsire precize) si dhe ne origjinin e njeriut te civilizuar, avatar i te cilit jemi sot. Kurre nuk ma kish marre mendja se nje film mund te na çoje kaq larg !

“SHPELLA E ENDRRAVE TE HARRUARA” eshte nje udhetim i vertete. Nje moment mrekullimi. Nje moment pedagogjik. Nje moment dyshimi. Serishmi nje moment mrekullimi.

nota : 10 me shuuume ylla !!

trailer i filmit :

YouTube - Cave of Forgotten Dreams trailer

  Shume i vleresuar neper Festivale te filmit (ne 2006-n, ne Venecia ka fitu deri dhe ‘Luanin e Arte’ me “Still Life“), Jia Zhang ke, pas “24 CIty” (2009) -film qe rrefente historine e lindjes se nje qyteti modern ne Kinën aktuale, sjell kete vit “I wish I knew“(Hai shang chuan qi), film qe rrefen historine e qytetit te famshem kinez te Shangait.

Principi eshte pothuaj i njejte me atë te “24 City” : pjesa me e madhe e tij perbehet nga deshmi personash te ndryshem, qe rrefejne momente te historise se ketij qyteti. Gjithmone duke ‘gershetuar’ dokumentarin me fiksionin, e qe ne fund te fundit, jep nje film fiksional !
Qëllimi i regjizorit eshte evident qe ne fillim : nga intimja, te lindë univesalja : nga historia personale e secilit, te lindë historia dhe memorja e nje qyteti te tere, historia njerezore. Pa rene per asnje sekonde te vetme ne ndofar rreshtimi mekanik dëshmish.

I vetmi bemol i filmit (per mendimin tim) : prezenca e heshtur e here pas hershme e nje vajze te re (Zhao Tao, aktorja fetish e regjizorit) neper rruget e Shangait. E panevojshme dhe pak e besueshme (jo ne te njejtin regjister me teresine e filmit…).

8.5

Ka fort mundesi qe ky te jete filmi i pare bullgar qe shikoj !

Ky çuni ne foto eshte regjizori bullgar 35 vjeçar Kamen Kalev.
Perpara 10 vitesh, fale nje burse, ka studiuar ne Paris, ne shkollen FEMIS, nje nga me te njohurat per kinematografi. Pastaj eshte kthyer ne Sofje, ne Bullgari, dhe ka realizuar nje seri video-clip-esh, gje qe e ka lejuar te fitoje jo pak mjete financiare. Pastaj ka realizuar disa metrazhe te shkurter me te cilet ka fituar edhe disa çmime ne festivale nderkombetare.

Ky eshte metrazhi i tij i pare i gjate.
Qe fillon shume mire. Qe tregon historine e dy vellezerve, Christos (tek te 30-tat) dhe Georgi-t, adoleshent. Christos eshte nje personazh i vertete, ne kuptimin qe luan rolin e tij : regjizori e ka patur shok femijerie, dhe i ka kerkuar te luaje rolin e nje artisti narkoman, siç ka qene dhe ne te vertete (them ka qene, sepse prej nje viti, Christo Christov nuk jeton më, per arsye te nje over-doze droge…).

Pra filmi fillon mire, por… vazhdon keq. Kjo, sepse regjizori bie ne gracken e manisë per te fabrikuar dramaturgji dhe per te zoteruar kohen, dy semundjet tipike te filmave te sotem. Nese ne fillim te filmit regjizori pasqyron ne menyre fort interesante te perditshmen e kryeqytetit bullgar Sofie, ne vijim, ai perkujdeset më se tepermi per intrigen (dramen) e filmit, dhe humb origjinalitetin e fillimit. Kete konstatim timin, e konfirmon edhe nje fakt i thjeshte : nese ne fillim filmi nuk ka fare muzike (sepse nuk ka nevoje !-dhe aq me mire), me kalimin e kohes, muzika behet gjithe e me shume prezente, si ajo komerdarja qe i vjen ne shpetim te mbyturit.

Megjithate, duhet pare çdo te beje ne te ardhmen ky regjizor, pasi disa gjera, ne ato qe thote, duket se i ka te sinqerta dhe interesante.

5.9

Në vitin 1997, regjizori portugez Pedro Costa kish xhiruar tashme dy filma : “O Sangue” dhe “Cas de lava“.
Siç tregon ai vete, ne ne fare menyre, Costa kish filluar te fitoje statusin e regjizorit autorial. Po merrte patenten e “regjizorit autorial europian”.

Pikerisht ne 1997, Costa xhiron “Ossos” (Kockat), fitues i Luanit te argjente ne festivalin e Venecias. “Ossos” u xhirua ne periferite e varfra te Lisbones, gjithmone sipas kodeve tradicionale te xhirimit te nje filmi : produksion tradicional, camera 35mm, carrelio (travelling), drita prozhektoresh, asistentë regjizorë… bla bla bla.

Siç kallzon vete regjizori, sa me teper qe xhirimi avanconte (gjithkush ne postin e tij, rutine filmimi…bla bla bla), aq me shume rritej nje far sikleti, ne gjirin e ekipit te xhirimit : ndihej shija e nje far genjeshtre, e nje çekuilibri moral midis realitetit mizerabel te kesaj periferie te Lisbones, dhe menyres “klasike” (profesionale) te filmimit; çekuliber kokret midis varferise e pashpreses perpara kamerave, nga njera anë, dhe energjise se harxhuar prapa kamerave (nga ekipi teknik). A thua se kjo lagje, kjo periferi, e refuzonte nje kinema te tille, nje film te tille, nje xhirim qe perdorte teper dritë prozhektorësh per te ndriçuar nje zone te tille, te erret, te piset, banoret e te ciles ngriheshin ne 5 te mengjesit per te punuar si shtrues asfalti rrugesh ose pastruese shtepish, dhe ktheheshin ne 9 te darkes per te fjetur. Shkurt, niseshin me nate e ktheheshin me nate !

Nje mbremje, Pedro Costa vendos te nderprese dritat e prozhektoreve. Qofte dhe per pak çaste. Duke vene gurin e pare te nje kinematografie te re, ku drita kthehet ne drite/erresire, dhe duke kuptuar se, ne fakt, ai nuk ka nevoje as per asistentë regjizorë, as per carrelio e prozhektore, as per producentë. Ajo qe ai deshiron, ne fakt ne fakt, eshte te jete vetem per vetem me njerezit e kesaj lagje, me keta njerez qe ne fakt i do aq fort. Dhe keshtu, pak e nga pak te gjente ritmin e punes se xhirimit, ritem qe u shkonte per shtat banoreve ne fjale, hapsires se jetuar prej tyre. Lind keshtu “Ne dhomen e Vandës” (No quarto da Vanda, 2000) dhe “Perpara Rini !” (Juventude em Marcha, 2006). Dy kryevepra, dy monumente. Pedro Costa rishpik kinemanë !

Vetë Costa thote se nuk ka shpikur asgje ! Biles sipas tij, ai eshte thjesht nje regjizor hollywoodian, ne sensin klasik. Ne sensin qe, kufijte e kinemase hollywoodiane klasike ishin te kondicionuara nga studioja, njesoj sikunder dhe puna ime- thote Costa, eshte e kondicionuar nga lagja Fontainhas (e cila, prej 4-5 vitesh nuk ekziston më).

Serge Daney, kritik francez i kinematografise, ka pas thene per Straub-ët qe, “Per ta, ekziston vetem ai(ajo) qe reziston“. Tek Pedro Costa, nxenes i Straub-ëve, reziston vetem ai(ajo) qe shuhet (zhduket, humbet), ku me shuhet (zhduket), nenkuptohet ai qe egziston permes kesaj shuarje(zhdukjeje).

Vanda (”Ne dhomen e Vandes”) dhe Ventura (”Perpara Rini”) perjetesojne pikerisht kete zhdukje (shuarje)- atë te lagjes Fontainhas. Ndersa me filmin e tij te ri “Ne change rien“- Asgje mos ndrysho- (titulli eshte marre nga njeri prej kapitujve te “Histoire de Cinéma” te Godard : “Asgje mos ndrysho, me qellim qe gjithshka te jete e ndryshme“), Pedro Costa vazhdon po kete pune, te filluar me dy filmat e cituar me lart. Kesaj rradhe, ne qender te vemendjes se tij eshte nje aktore-kengetare franceze, Jeanne Balibar, te cilen regjizori e filmon ne momentet e pergatitjeve te lodhshme per koncertin e saj.

Principi eshte i njejte me Vanden dhe Venturën : filmimi i nje ekzistence (kengetares Jeann Balibar) permes shuarjes (zhdukjes, humbjes- dmth permes provave te pafundme te kengetares). Gjithe pa prekur ose intervenuar mbi kete ekzistence. Por duke gjetur, verejtur, pershfaqur tek kjo ekzistence, reflektimin e nje bote nuk ka ku te shkoje më reale (bota, universi i Vandes, Ventures, dhe ne rastin e fundit - ai i Jeanne).
Pedro Costa, me sa duket, sapo ka filluar te na thote ato qe ka brenda vetes. Dhe duket qe ka shume. Per fatin tone te mire !!

8.0
 

Sa here me takon te degjoj te flitet per regjizorin francez Luc Moullet, tejet diskret ne media, me kujtohet nje interviste e Godard-it gjate te ciles ai citon Moullet si nje nga dy-tre regjizoret aktualë me te talentuar !

Gjithsesi, nje gje e sigurte : eshte fjala per nje regjieor “jashte normave”, doemos pak “te marrë”, qe ben filma po aq “te lajthitur”, sikurse eshte dhe vete tema e “Toka e te çmendurve”.

Fjala eshte me se shumti per nje dokumentar, qe pasqyron nje province te vogel ne jug-perendim te Frances, ku numri i historive me të marrë psiqikë, na qenka tejet i larte, ne mos më i larti ne gjithe Francen ! (midis te tjerash, tregohet dhe nje histori e ndodhur ne vitin 1999, ku nje emigrant shqiptar ne France, burre tek te ‘60-tat, vret vellain e tij, dhe per 3 dite, fshihet maleve te katundit !! .

Me nje seriozitet per ta patur zili, regjizori rrefen historite e ndodhura, gjithe duke fshehur nje humor te holle te çfazuar e burlesk (”humor anglez”- i themi ne nganjehere ne shqip !), pa rene per asnje moment ne spektakël. Per te na dhene nje portret jo pak “per te mos t’a patur zili” te shoqerise njerezore…

8.3

Gjate Luftes se Dyte Boterore, jo te gjithe francezet kane qene ose kolaboracioniste, ose kane heshtur. Nje pjese, edhe pse e vogel ne numer, ka marre pjese aktivisht ne ate qe quhet sot Rezistencë. Walter Bassan eshte nje nga ata, e per me teper, njeri prej anetareve te Keshillit Kombetar te Rezistences (me qender ne Savojë, ne kufi me Italine, prane Alpeve), Keshill qe formuloi ne 1944 te famshmin “Program Politik dhe Social te pas-Luftes“, program i cili kish dy kollona kryesore, kollona tek te cilat, qe prej ardhjen ne pushtet te gjeneralit De Gaulles e deri me sot, mbeshtetet Franca : shtetin social dhe lirinë e shprehjes (lirine e shtypit- asokohe). Ose nese do ta thonim thjesht : ”Sistemi Mjeksor” francez i sotem ose “Sistemi i Pensioneve” ose shkurt KONTRATA SOCIALE FRANCEZE e ka burimin pikerisht tek ky Keshill i vitit te larget… 1944 !

Te gjitha keto dihen, mund te thote dikush. Sigurisht, jane fakte plotesisht te ditura. Ajo qe nuk dihet, eshte se si sot, pas 60 vitesh, makineria politiko-mediatike sarkoziste ka mundur te manipuloje duke pervetesuar nje akt kaq sublim dhe historik per Francen ?? (permes festimesh e perkujtimesh formale te nje ngjarjeje te tille ).

Nje skene nga filmi, ne qender te se cilit eshte portreti i Walter Bassan : kryetari i Parlamentit francez Bernard Accoyer shkon ne Savojë (Haute-Savoie) per te marre pjese ne perkujtimin e kesaj ngjarjeje. Walter Bassan- sot tek te 80-at, pjestar i rezistences e me vone i internuar ne kampin e perqendrimit te Dachau-t ne Gjermani, ka shkuar per te marre pjese i ftuar ne ceremoni. Dhe nuk hyn ne salle, rri jashte saj. Dhe pergjigjet qetesisht: “nuk hy, sepse nuk me pelqen ç’thuhet aty“.
Pastaj kryetari i Parlamentit del nga salla, dhe regjizori-kameraman i filmit e interviston per pak minuta, duke e pyetur : “Zoti kryetar, si mundeni ti beni elozhe rezistences anti-fashiste, gjithe duke marre pjese ne nje qeveri qe punon per shkaterrimin e Programit Social, pikerisht te po kesaj rezistence ??“. Dhe kryeparlamentari, mjeshter-demagog si te gjithe politikanet, gjithsesi i zene disi ngushte e dukshem ne zor, kthen si pergjigje argumentin se “neo-liberalizmi dhe globalizmi, jane para se gjithash nje shanc progresi per te varferit !”
Dhe fill pas kesaj, ndodh mrekullia : I bindur se regjizori nuk filmon më, kryeparlamentari i kerkon regjizorit emrin, profesionin e tij etj etj. Si nje polic i vertete dhe jo si nje krye-parlamentar !
Por… regjizori-kameraman vertet ka mbyllur objektivin e kameres se tij, por jo zerin ! Dhe degjojme kryeparlamentarin francez te irrituar tek thote : “Normalisht, nuk jap inteviste nese ajo nuk eshte e pergatitur me pare nga bashkepunetoret e mij. Ndaj fshijeni gjithe ç’fare filmuat“. Dhe vazhdon te kercenoje regjizorin, nese imazhet e tij perdoren ne ndonje film : “Ju keni per te marre nje leter zyrtare nga Parlamenti. Dhe do ta shikoni !”. Gjithe duke menduar se zeri nuk i rregjistrohet.
Letra mberrin. Dhe regjizori, e perdor ate si imazhin e fundit te filmit !

Tregova vetem nje sekuence te filmit, per te treguar forcen qe mund te kete nje dokument, nje dokumentar. Te tille filma jane te ralle (dhe po i peshoj fjalet, duke shkruar keto rreshta !). Te thuash qe prej periudhes “Dziga Vertov” te JL Godard-it dhe shokeve te tij. Sot, per fat te keq, pothuaj nuk gjen më te tille filma ku kamera sherben si instrument i vertete i luftes sociale apo politike !

Film molotov !

Respekt !!

Ne foton e meposhtme, djathtas, regjizori i ri Gilles Perret me kameren e tij :

“This is it” eshte deshmia e fundit vizuale dhe sonore e Michael Jakcson, me këngët e te cilit jemi rritur.

Keshtu qe ja vlente te shkoje ne kinema per te pare imazhet e fundit (provat e fundit per koncertin e tij te programuar), disa dite para se ti jepte fund jetes se tij.

Sikurse ja vlente te dilja nga salla e kinemase (siç dola!!), 15 a 20 minuta pas fillimit te filmit!

Per nje arsye te thjeshte : une e dija qe Majkëlli, ne vitet e fundit te jetes se tij, ishte kthyer ne karikature te vetvetes, po, kisha “harruar” qe, ta shikosh e degjosh kete karikaturë në imazh dhe zë, eshte nje torture e vertete.

Thene ndryshe : te filmuarit e nje te vdekuri-te gjalle, i kalon kufijte e çdo moraliteti…. Ose edhe me thjesht : nje i vdekur-i gjalle, edhe mund te filmohet, por s’ka pse te shfaqet ne syte e botes. Ose, nese shfaqet, shfaqet per te fituar jo thjesht parà, por parà… te vdekurish !

Kisha degjuar se regjizori amerikan Frederick Wiseman ishte nje nga tre-kater dokumentaristët me te talentuar aktualë, por nuk kisha pare kurre nje film te tij. Pashe kete te fundit, qe titullohet “La danse - Le ballet de l’Opéra de Paris“, pra “BALETI i Operas se Parisit”.

Pergjate 12 javesh, me nje rezultat prej gati 90 oresh xhirime,Wiseman, regjizor amerikan, ka filmuar sallat e provave te ketij institucioni francez, i cili, si rralle ne bote, financohet nga shteti francez qe prej… tre shekujsh ! (gje e paimagjinueshme ne USA).

Wiseman i mbetet besnik metodes se tij filmike : pergjate 2 ore e 40 minutash, ai regjistron trupat e balerinëve pas hilenë më te vogel (shihet midis te tjerash edhe balet-maestri francez me origjine shqiptare Angjelin Preljocaj), pa asnje koment (dokumentari nuk shoqerohet nga ndonje zë komentatori), pa asnje efekt special, pa levizje te panevojshme kamere, kryesisht permes planesh te gjate sekuence sepse ajo qe i intereson regjizorit nuk eshte gje tjeter veçse perpjekja, puna, lodhja e balerinëve. Jo per te na mahnitur me kete perpjekje, me kete lodhje fizike, por per ta ndare atë me spektatorin.

Filmat dokumentarë :

Shpesh i them vetes se, duam apo nuk duam, e ardhmja e fiksionit (e “filmit artistik”, ose e “filmit me metrazh te gjate”), heret a vone, do te jete dokumentari. Jo se “filmi dokumentar” do te zevendesoje fiksionin ( njeriu ka dhe do te kete perhere nevoje per fiksion, per “ikje” nga realiteti, per trillim), por dokumentari, dokumentarizimi i ngjarjeve dhe historive njerezore do te zërë gjithe e më shume vend ne filmat artistikë.

Ne nje fare menyre, mund te thuhet se ka dy lloj filmash dokumentarë (flasim gjithmone per dokumentarin artistik):
1- dokumentari për dikë, për diçka,… (nje ngjarje, nje personazh,…)
2- dokumentar i “fiksionuar”, i “shpikur”, dmth nje dokumentar ku heronjtë luajne vete rolin e tyre, “si ne film”. Ketu fillon dhe lind i famshmi debat mbi kufirin midis fiksionit dhe dokumentarit dhe ajo qe shprehja me lart mbi dokumentarin si ardhmëri e fiksionit.

10 dokumentrë qe me pelqejne shume e me vijne ne mendje (sigurisht qe do kem harruar jo pak…) :

1. A l’Ouest des rails (Tie Xi Qu: West of the Tracks) -2003 me regji te Wang Bing (Kinë)

2. Le fond de l’aire est rouge (Horizonti eshte i kuq) (1977) me regji te Chris Marker (France)

3. Les maîtres-fous (The Mad Masters) (1954) me regji te Jean Rouch (France)

4. In girum imus nocte et consumimur igni (1978) me regji te Guy Debord (France)

5. Grizzly man (2004) me regji te Werner Herzog (Gjermani)

6. Itchkéri Kenti (Bijtë e Ceçenisë) (2007) me regji te Florent Marcie

7. S21 (2002) me regji te Rithy Panh (Kamboxhia)

8. Le moindre geste (Më i vogli xhest) (1971) me regji te Fernand Deligny (France)

9. Fortini/Cani (1973) me regji te Jean Marie Straub & Danielle Huillet (Itali)

10. Nuit et Brouillard (Night and Fog) (1956) me regji te Alain Resnais (France)

Po ashtu, me kane pelqyer shume e meritojne te permenden : Las Hurdes (Luis Buñuel), Le Brahmane du Komintern (Vladimir Léon), By the ways (Vincent Gerard & Cédric Laty), Retour à Kotelnitch (Emmanuel Carrère), Rue Santa Fé (Carmen Castillo).

*Do deshiroja shume te shihja : Shoah (Claude Lanzmann), Le Chagrin et la Pitié (Marcel Ophüls), Comizi d’amore (Pasolini), Nanook of the North (Robert Flaherty), Menk [Ne] (Artavazd Pelechian), Sans soleil (Chris Marker), Traite de bave et d’eternite (Isidore Isou), Méditerranée (Jean-Daniel Pollet), News from home (Chantal Akerman), Le sang des bêtes (Georges Franju).

Kur them une qe njeri nga tre kineastët me te medhenj te shekullit te XXI eshte kinez (dy te tjeret jane njëri portugez e tjetri tailandez), disa kujtojne se bej shakà…
Dhe ky eshte Jia Zhang ke.

“24 CITY” eshte filmi i tij i fundit, i konsideruar më se shumti si dokumentar, edhe pse filmi gersheton dokumentarin me fiksionin.

Gjithshka ndodh ne Chengdu, qytet industrial ku ndodhej Uzina 420, nje nga me te medhate uzina te armatimit ne kohen e Maos. E qe sot eshte zevendesuar me nje qytet krej te ri qe quhet “24 CITY“. Pikerisht sot, Jia Zhang ke filmon 8 ish-punetorë te kesaj vitrine te kohes se socializmit kinez. Filmon fjalen e tyre. Per te na rrefyer Historine Moderne te Kines.

Film meditativ, “24 CITY” perzien realen me imagjinaren, intimen me historiken, temporalen me organiken. Ne fakt, puna e Jia Zhang ke ka diçka prej Saint-Simon-it, shkrimtarit te famshem te shek XVII qe shkruajti “Kujtimet” titanike te Oborrit mbreteror francez: duke i vendosur ngjarjet e filmit ne ditet tona (sot), e duke e perqendruar objektivin e tij tek njeriu, regjizori rrefen sa per qytetin Chengdu, aq edhe per Kinen, e prej ketej, per Boten ne pergjithesi. Boten e te gjithe kohrave, boten e te gjithe vendeve.

Pra 8 deshmitarë rrefejne pjese nga jeta e tyre. Disa jane personazhe te vertete, disa… aktorë ! Por gjuha e te gjitheve eshte e zgjedhur, e punuar, nje gjuhe e qarte dhe poetike nderkohe. Fjala i ngjitet fizikisht imazhit, duke gjetur gropa, kamare, nganjehere dhe superpozime te mundshme, e mbi te gjitha, fjala gjen zëra njerezorë per tu shprehur.

Ose thene me shkoqur, “24 CITY” eshte ne nje fare menyre “Perpara, Rini!” e Jia Zhang ke-së: shfaqja para syve tane e nje grushti te vogel njerezish (ish punetore, pasanike te rinj kineze, nsotalgjike te kohes qe shkoi…) nepermjet fjales dhe adresimit, nepermjet qarkullimit te vazhdueshem te mendimit (nga nje trup tek nje tjeter, nga nje dritë tek nje tjeter, nga nje vend tek nje tjeter, nga nje kohe tek nje tjeter, nga nje fjale tek tjetra…). Mendim qe me ne fund sintetizohet permes vargut te poetit irlandez William Yeats : “Gjanat qe ne kena bà e kena mendue, perpara se t’zhduken, shperndahen si tamli i derdhun mbi nji gur” (”Les choses que nous avons pensées ou faites / Se répandent forcément avant de disparaître / Comme du lait versé sur une pierre”)

Zyrtarisht, ky eshte dokumentar, por per mendimin tim, nuk do kish fiksion qe nuk do ja kishte ziline nje filmi te tille, fiksion e shkuar fiksionit! Per nje arsye te thjeshte: 3 fotot e meposhtme me duket se flasin aq shume, sa nuk ka nevoje per koment:

E megjithate, mund te thuhet shume per kete film gjenial!

Regjizori ulet e filmon me kameren e tij, rrefimin e nje djaloshi te ri izraelit perballe mikeshes se tij, me kusht qe fytyrat e tyre te jete e maskuar. Rrefimi ka te beje me raprezaljet qe skuadra ushtarake ku ai bente dikur pjese ndermori asokohe (gjate Intifades se dyte palestineze, ne 2000-shin), e ku u vrane 2 police paletineze.
Ne fakt, behet fjale per nje krim lufte. Por meqe djali i ri nuk ishte veçse zbatuas i nje urdheri ushtarak, fakti qe ka vrare nje njeri, duket se nuk i ben aspak pershtypje. Se paku, ne fillim te bisedes. Ne fund… diçka me ne fund leviz ne ndergjegjen e tij. Kete diçka perpiqet te filmoje regjizori, pikerisht kete “diçka” te vogel, por qe e ben filmin me teper se te madh!

Po me kujtohet nje fragment nga “Copeza bisede me Jean-Luc Godard”: ne nje moment, ky i fundit, pasi ka pare nje metrazh te shkurter te nje studentjeje, i thote asaj: “Ok, shume mire, ti ke filmuar pergjate 2-3 minutave nje pulë. Pastaj, hop, e harron pulen, dhe hidhesh e filmon diçka tjeter ! Po pse nuk vazhdove me pulen ? Të interesoheshe per te, nga vjen kjo pule, nga do shkoje, ç’do ndodhe me te… etj etj etj”.

Pikerisht, regjizori izraelit interesohet per diçka “te vogel”, dhe avancon ne menyre te hatashme ne filmin e tij, sekuencë pas sekuence. Ai vendos si fillim nje dispozitiv te thjeshte, nje rrefim, per ta drejtuar ish-ushtarin te germoje ne kujtimet e tij. Dhe me kete rast, ta beje spektatorin (sigurisht, mbi te gjitha spektatorin izraelit !) te kuptoje sadopak se ç’peshe morale dhe psiqike ka nje masaker, qofte dhe nje nga ato raprezaljet qe kryen zakonisht nga nje ne jave ushtria izraelite, si kunderpergjigje e atentateve te palestinezeve, raprezalje qe ne fakt kane per qellim fshirjen sa me te shpejte te atentateve nga kujtesa.

Ne fund, “Z32“, me te drejte nuk shkon deri aty sa ish-ushtari ti deklaroje haptazi te dashures se tij se eshte bere pishman : per regjizorin, kjo nuk ka te beje fort me djalin e ri si person (fundja, ai nje urdher zbatoi!). Permes nje dispozitivi filmik neutral,(regjizori ja lë kameren djalit te ri ta vendose ku te doje, dhe vete si kineast, nuk qendron më pas kameres), pra qellimi i regjizorit eshte gjetiu: lindja e fjales se vertete (faire surgir une parole vraie), duke vene sadopak ne levizje koshiencen e heroit te tij.

Avi Mograbi, qe padyshim sot per sot eshte regjizori më i talentuar izraelit, eshte i ndergjegjshem se drama e vertete e popullit te tij, eshte pikerisht ajo drame qe i pengon izraelitët te bien ne paqe me vetveten, te pajtohet me vetveten, te pushojne se fshehuri ne ndergjegjen e tyre masakrat e ketyre 50 viteve. Duke qene koshient per kete gje, filmi i tij nuk merr persiper te integroje nje akt kriminal ne gjirin e memorjes kolektive te nje populli (siç bente “Waltz with Bashir”). Jo. Ky film nuk punon me inkoshiencen, por me koshiencen e nje njeriu: djali i ri, pas dhjetra tentativash (copeza bisedash), me ne fund ndergjegjesohet qe, personi qe po flet para kameras (pra ai vete), nuk eshte më ai person qe kreu krimin.

U ndergjegjesua te pakten nje njeri, dhe kjo nuk eshte pak! Ndaj, ç’rendesi ka nese filmi eshte “dokumentar” apo “fiksion”?!!

Depardon eshte ndofta dokumentaristi më i mire qe kane francezet, e ndofta nga me te miret sot per sot ne bote.

S’ka ngelur kritikë kinemaje pa i bere elozhe filmit te tij te fundit: “La vie moderne” (Jeta moderne).

Mua nuk me pelqeu… Ose me sakt, më là te ftohte…

Depardon filmon disa fermerë, ne zona te thella te Frances. Fundi i botes. Fundi i nje bote…
Fotoja e filmit eshte e mire shume. Por qe mbetet foto, dhe nuk kthehet ne film. Fermerë 80 vjeçarë qe per minuta te tere pozojne para kameres, pa hapur gojen nje sekonde te vetme…

Per te pastruar syte, pashe nje dokumentar te mrekullueshem pardje (nuk po gjeja kohe ta komentoja) e qe ka dy dite qe nuk me hiqet nga mendja.

Ne France eshte nje aktore e degjuar tek 50 vjeçët e qe quhet Sandrine Bonnaire (ne foto) :

Sandrine Bonnaire ka nje moter, sot tek te 40-tat, qe eshte e semure “me te meta mendore” (siç e quajme ne ne shqip ). Pikerisht, pesembedhjete apo njezet vjet mepare, edhe pse e lindur me disa probleme psiqike, motra e saj qe quhet Sabine dukej si ne kete foto:

Pesembedhjete vjet me vone, pasi shtrohet ne nje spital psiqiatrik ku qendron 5 vjet, pikerisht kjo Sabine duket si ne ket foto, ne rresht te pare djathtas,me floke te shkurtra dhe me xhup te zi:

Dokumentari eshte nje perzierje e filmimeve qe i ka bere aktorja e njohur motres se saj dikur, kur ishin adoleshente te dyja, dhe… sot, kur motra e saj ndodhet ne nje qender kurimi psiqiatrike.

Rralle me eshte dhene ne kinema te shikoj nje film aq sensibël, ku nje moter te filmoje motren e saj me aq dashuri, pa asnje gram voyeurizëm apo sharlatanizem (behet fjale per nje te semure psiqik, qe ne shqip jemi mesuar ti therrasim debilë…).

Ka fort mundesi qe debilë jemi ne, normalët…

ne foton e meposhtme: dy motrat sot.

Titulli i plote i dokumentarit eshte “LITVINENKO - helmimi i nje ish agjenti te KGB” shpjegon edhe subjektin e filmit.

Aleksander Lidvinenko, ish kolonel i KGB-ne ( sherbimet sekrete ruse), ne vitin 1998 refuzon urdherin e superioreve te tij per te eleminuar ne Londer biznesmenin e njohur rus Boris Berezovski dhe ne nje konfence shtypi asokohe ne Moske, ben publike kete gje.

I kercenuar me jeten, kerkon azil politik ne Londer, ku dhe e helmojne ne 1 netor te 2006-es.

Kaq per historine. Dokumentar interesant ku kuptohet fuqia e sherbimeve sekrete ruse ku ka punuar dikur edhe Vladimir Putin, presidenti aktual i Rusise. Por per mua, interesi i filmit shkon me larg, shkon në te kuptuarit te asaj qe sherbimet sekrete ruse, kane qene, jane dhe me sa duket do te jene, nga kollonat më te forta te shtetit rus.
Andropovi, i pari shef shteti Sovjetik i ardhur nga KGB-ja, eshte dhe ne fakt edhe babai i vertete i reformimit te Bashkimit Sovjetik (Rusise). Gorbaçovi - veçse vazhdues i programit te tij (perestrojka, gllasnost), ndersa sot, Putin, edhe ai ish-shef i KGB-se vazhdon mbreterimin e platformes politike te Sherbimeve Sekrete.

Ku dua te dal ? Dua te dal ne ate qe, me sa duket, popujt me tradite te konfirmuar shtet-formimi, krijojne ne Historine e tyre mekanizma qe bejne te mundur konsolidimin e shtetit. Ne rastin e francezeve ato do te ishin sherbimi publik (shkollat, spitalet…); ne rastin e italianeve lobet e ndryshme (si sindikatat, kisha, …); ne rastin e ruseve, na qenkan sherbimet sekrete.

Ku dua te dal ? Dua te dal ne ate qe ne shqiptareve, na duhet me patejeter qe heret apo vone, ne projektin kombetar tonin, duhet te krijojme mekanizma te kesaj natyre, qe me sa duket varen nga historia e çdo vendi, natyra psikologjike e tij, etj etj e qe jane te domosdoshem per krijimin e nje shteti serioz e modern.

Ah ç’dokumentar !! 2 ore e 40 minuta dokumentim i historise !! Carmen Castillo, kthehet ne Kili pas 30 vjetesh, pikerisht ne rrugen ku ndodhet shtepia e saj e dikurshme, pikerisht aty ku i shoqi i saj, themelues i MIR, levizje revolucionare ne kohen e presidentit Aliende, vritet nga klika e Pinoçetit, ne prag te shtepise.

Gati 3 ore dokumentar, dhe nje pyetje e vetme : “A ja vlente gjithe ai mundim, gjitha ato sakrifica ?”.

Dokumentar i madh, sepse ne asnje moment nostalgjik. Thjesht melankolik (by the way :filmat e mire jane ata melankolikë, te keqinjt, nostalgjikë…).

Ka nje element interesant ne film: tregohen disa ushtare te Pinoçetit qe perdorin termin “farë e keqe” per te rinjt e majte te asaj kohe.
Vite rrodhen qe atehere, Muri i Berlinit rà, e majta e humbi davanë. Historia beri te veten. Por “çuditerisht”, po kjo Histori, provoi se cilet ishin vertet fara e keqe : Pinoçeti, Regan-i, Margaret Thatcher-i… Te mjeret djathtistë (flas ne sensin filozofik) : jo vetem qe kane patur historikisht pushtetin prej mijevjeçaresh, por behen si bisha kur krahu tjeter jua merr ate qofte dhe per disa vjet …. Tamam farë e keqe.
p.s. Ka nje sekuence nga filmi, andej nga treçereku, kur regjizroja interviston nje çift pleqsh kilianë tek te 70-tat, te cileve klika e Pinoçetit jua ka vrare te tre djemt : ne 83-shin dy prej tyre, dhe pastaj ne 87-en, djalin e trete. Dhe tani pleqt rroje qyqare, te vetem. Rralle me eshte dhene te shikoj ne kinema moment me prekes, me dinjitoz, me autentik, më te vertete ! (ne fakt, kam pare edhe nje here tjeter, tek ARTE, deshmine e nje gruaje kosovare ne Gjyqin e Hages, perballe Millosheviçit, te ciles ushtria serbe i kish vrare burrin dhe … të 5 femijet ! Dhe ishte gjalle. Dhe deshmonte. Dhe ishte po aq prekese, e vertete, autentike, edhe pse e filmuar thjesht nga nje kamera TV. sa dhe Milosheviçit, per here te pare gjate procesit te tij gjyqesor, ju mek goja…. )