STALKER

Postuar më parë nga korçar …sepse dhe vete filmi i Bruno Dumont se ç’dreqin ka prej “orientit”, lindjes, nje fare “orientalizmi”. Mbase per shkak te pasqyres (se shtrembuar) te popujve te sotem : keta te perendimit gjoja partizane te arsyes, shkences, ata te lindjes partizane te mistikes, se mbi-natyrshmes etj. Dhe kjo puna e mistikes eshte ne rrenje te punes se Bruno Dumont. “Jashte Shejtan!” eshte rrokje fjalesh e shume degjuar ne shqip, kush e di sa here e kam degjuar t’i thirret nje femije (mua vete nder te tjera) qe ben apo rroket te beje diçka qe s’shkon, qe shkateron, qe prish rendin, qe thyen… (”jashte more shejtan”).Filmi “Jashte Shejtan” nuk ka te beje me kete ; filmi shfaq po ato fytyra te thyera, te vrara, te lodhura, jo-simetrike, si t’ishin ftyra te goditura nga kush e di se çfare, nga diçka e padukshme, ne mos qofte koha, hapesira, natyra, pra te njejtat ftyra si te filmat e tjere te Bruno Dumont. Ngjarja qe shfaqet eshte e koklavitur, e papermbledhshme ne disa fjale, megjithate po mundohem : behet imazh, si ç’thone behet fjale, per nje te ri te pashtepi e te pabuke, qe jeton diku afer nje fshati te veriut te Frances, prane bregdetit, e q’eshte i lidhur me nje vajze te re, te papune dhe pa miq, por qe jeton ne shtepine e prinderve… Dhe djali ne fjale diç ka nje dhunti prej sheruesi popullor, nga ata qe “kendojne” si ç’i kujtoj qe i quajne, si ç’egzistojne plot edhe sot e kesaj dite ne Shqiperi per shembull, por jo vetem. Djali me vajzen shetitin, ecin e ecin, djali vret te atin, a njerkun, e vajzes… Prape shetiten, ndalojne, shkembejne nje fjale a dy, apo hiç fare… bejne zjarr, luten ne mes te moçalit etj. Natyra e peizazhet mbizoterojne gati ne ç’do plan. Faktikisht po i bie rreth e rrotull qe te gjej nje menyre per ta permbledhur “historine” por po e le me kaq se eshte pune e veshtire dhe e pabereqet sepse trillimi sado rendesi te kete eshte i nendheshem ne kesi lloj filmash, madje jo vetem trillimi, tregimi, por edhe imazhet duket sikur jane te nendheshme, jo materialiste, por mistike (po ç’eshte mistikja se?). Ne pamje te pare duket se Dumont, si te filmat e tij te tjere, zorr se i shpeton nje fare natyralizmi… por me ane te montazhit arrin te krijoje tjeter gje nga natyralizmi, dhe me duket se kuptova nje gje, ne drite te gjithe filmografise se Bruno Dumont : kujtoj se te filmat e tij te tjere montazhi ishte ne varesi te tregimit, dhe te nje fare pershfaqjeje te imazheve, e kam fjalen te prerja midis nje imazhi dhe nje tjetri (si ç’eshte presja - , - ne shkrim e kendim) e cila ishte e perbrendshme ne pershfaqje te kinemase, me nje fjale, kishte prerje sepse keshtu behen filmat, nje imazh pas nje tjetri me nje prerje te padukshme midis tyre, dhe ne varesi te emocionit, fiksionit, ritmit etj. ; Kesaj radhe, te “Hors Satan” duket sikur Dumont e ka “teorizuar” disi prerjen midis dy imazheve… dhe si qysh e tek ndodh kjo? Imazhet kesaj radhe jane gati te gjitha te se njejtes kohe, pra koha qe shfaqet nje imazh eshte pak a shume e njejte me kohen e imazhit te dyte, e imazhit te trete e keshtu me radhe, ritmi pra eshte konstant, megjithese ritmi fryhet e ç’fryhet nga fotogjenia e asaj qe shfaqet n’ekran (nje plan i afert i ftyres nuk eshte i njejte ne kohe-receptim me nje plan te pergjithshem, te gjere), por paçka kesaj me duket se prerja midis nje imazhi dhe tjetrit nderhyn ne intervale te njejta ne te gjithe filmin, sikur mos te kishte rendesi se ku e ndal nje imazh e ku e fillon tjetrin… dhe jam i bindur se ajo ç’ka don te thote Dumont ne kete film eshte se sado te kete prerje midis nje imazhi dhe nje tjetri, kjo eshte pune vetem e kinemase, porse natyra ne vetvete ka gjithmone nje vazhdimesi te panderprere nga asgje, pra natyra, “bota”, nuk ka asnje ndarje, asnje prerje, gjithçka eshte ne vazhdimesi… e vetmja prerje e mundshme eshte perbrenda njeriut, eshte e padukshme me ane te kameras : prerjen, thyerjen, vrasjen, vrasjen, njeriu e ka perbrenda vetes, trupit, shpirtit, kush e di se ku… kot s’thone “i ka hyre shejtani”. Dhe neqofte se e perzgjat kete gje te jeta, shoqeria, e ku di une se ku, ma ha mendja se del ne nje bote tjeter… Pra kjo prerje, apo thyerje, eshte e pazbulueshme, ne mos qofte me ane te mistikes, me ane te “kenduesit”, sheruesit, shamanit (dhe jo “doktorit” meqe rra llafi, se s’kemi te bejme me mish sa kemi te bejme me shpirt), qe e nxjerr jashte. Dhe jam i bindur se kete Bruno Dumont e beson po aq sa i sherben si provokim ndaj hegjemonise se arsyes, shkences, politikes, gjithçkaje qe mbizoteron sot per sot… Pertej kesaj, kinemaja, imazhet e tij jane te pacenuara ne forcen e tyre, ne forcen qe kane per te treguar gjera nga me te imtat te nje fytyre per shembull, dhe s’eshte veçse nje shembull. Gjithesesi Dumont shkon akoma me larg me radikalen e filmit te tij, e kinemase se tij (tjeter shembull “Aurora” e Cristi Puiu-t), dhe po mendoja deri ku do te ece e shkoje kinemaja, ne radikalitet? Por nuk e kam ankim, sepse fajin se ka kinemaja, e ka bota sot… per neser.

°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°

Komenti im:
Lexova mbreme nje interviste te regjizorit ku ai thosh se montazhin e filmit, per here te pare ne karrieren e tij, e kish bere vetë. Kjo duhet te jete arsyeja pse ky film i tij, ne kete aspekt, ka diçka te ndryshme ne montazh, ose siç shkruan korçari, duket sikur Dumont e ka “teorizuar” disi prerjen midis dy imazheve.

Do isha i fundit te kritikoja kete vullnet te Bruno Dumont per tu shkeputur nga klasicizmi i teknikes kinematografike (Montage, mon beau souci !). As jam dakort me ate qe rezultati i nje diçkaje te tille duhet te prodhoje me doemos “pro” dhe “kundra” unanime ! Larg qofte ! Por mua mu duk se rezultati ishte… medioker. Ja mirenjoh ambicjen, perçapjen (la démarche) e veçante, por… mbeta shume skeptik. ose popullorçe, e pashe filmin me nje sy ‘prej te jashtmi’ e ‘për së jashmi’, pra pa mundur te hy brenda…

Megjithate, ka diçka qe me vertitet ne mendje : po ta shohim “Hors Satan” si pjese te nje te tëre, pra si pjese e krijimtarise se regjizorit, me duket se ka dy mundesi :
1- ose kane te drejte ata qe zakonisht nuk i kishin fort per zemer filmat e Dumont por qe shihnin tek “Hadewijch”, filmi i tij i parafundit, nje far’ hapjeje, nje ‘dritare’, nje Hapje kinematografike te regjizorit
2- ose kane te drejte ata qe kembengulin se Dumont ka bere dy filma te medhenj : “La vie de Jesus” (Jeta e Jezusit) dhe “L’Humanité” (Njerezimi) dhe kaq. Kam ripare se fundmi “Flandres” dhe më ka lene shume perpleks… Akoma me teper me kane lene “Hadewijch” dhe ky i fundit, “Hors Satan”.
Ose si te thuash : une më se shumti jam me Victor Erice-n (per mua, regjizori me i madh spanjoll !) qe beri 3 filma ne jeten e tij, 3 kryevepra dhe e mbylli me kaq, se sa te vazhdosh me doemos ne kerkim te shtigjeve te reja (a jane vertet ’shtigje te reja’ ??). Bruno Dumont mund ti rikthehet profesorllikut (ai filozofi ka dhene, ne gjimnaz), nuk behet qameti ! Kuptohet, sekush eshte ne te drejte te tij te beje ç’te doje (do ishte qesharake qe deshirat e mia te na u ‘realizokan’ ! ), por pertej shakase, filmat e tij te fundit me ftohin gjithe e me shume… . Per me teper, ky i fundit mu duk si nje far’ auto-parodie e regjizorit…

5.0

Trailer i filmit :

YouTube - Hors Satan - Bande annonce

Filmi tjeter me temen e spiritualitetit per te cilin desh te flas eshte “Hadewijch” me regji te Bruno Dumont, regjizor jo dokushdo (keshtu duket se i thote vetes !) : helbeté, regjizor qe ka fituar dy “Grand prix” ne dy Festivale te Kanes, ne keto 10 vitet e fundit.

Si gjithmone, filmat e Dumont jane filma qe rrijne ne fije te perit, ose si ata ekuilibistët e cirkut qe ecin mbi nje litar te varur e rrezikojne te bien ne njeren ane ose tjetren. Por kesaj rradhe, per mendimin tim, “Hadewitch” anon per nga ana e keqe : Sa me shume shkon koha, aq me keq mendoj per ate film…

Po shpjegohem : “Hadewitch“, me gjithe disa cilesi (qe do ti citoj me poshte), filmi me duket skematik, gati reaksionar : prapa llakut te ashpersise apo hidhesisë (bitter, harsh) vizuale, me duket se fshihet nje mungese e theksuar rigoroziteti, thellesie, nuance, jete, te jetuari.

Te marr nje shembull : ne film, percaktohet qarte se behet fjale per vende te tilla gjeografike si Parisi, ishulli Saint-Louis ne mes te Senës, periferia sub-urbane e Jugut te Parisit etj etj. Ok deri ketu. Por kur vjen momenti i ngjarjes ne Liban (ka nje sekuence 15 minuteshe te filmuar ne ate vend) nuk percaktohet se cili eshte ! (faktin qe eshte ne Liban, e mesova nga nje interviste e regjizorit). A thua se per Bruno Dumont, ç’rendesi ka vendi : gjithe vendet arabe njesoj na qënkërkan, “pune arabësh” ! A thua se ekzistoka nje vend “mitik” ku flitet arabçe dhe ku ka lufte, dhe kaq mjafton: thjesht nje zone, nje zone qe vendoset si kunderpeshe me Oksidentin.
E pa pranueshme qe nje gje e tille te vije nga ky regjizor !

Ajo qe me duket edhe me e trishtueshme, eshte fakti se, edhe pse behet fjale per nje film qe flet per religjionin, per besimin fetar, “Hadewijch” nuk eshte i depertuar (haunted) nga mistikja, nga spiritualja, krejt e kunderta nga ç’ndodh tek “La religieuse portugaise” (Murgesha portugeze), per te cilin do te flas ne postimin tjeter, padyshim nje nga dy-tre filmat me te bukur te 2009-es.

Une e kuptoj qe, mistikja, spiritualja, eshte e veshtire te shfaqet ne imazh pa “lule”, “zbukurime” (muzike me violina…), dhe e vetmja menyre per ta filmuar mistiken, eshte portreti, fytyra e personazhit, qe sa me shume behet i padepertueshem per syrin e spektatorit, aq me shume ndjehet kalimi nga realja tek mistikja, kalimi nga trupi (mishi) tek besimi (shpirterorja)- kujtojme filmat e Dreyer-it apo Bresson-it….
Por tek “Hadewijch“, nje gje e tille ndodh pak. Pa dyshim, edhe perzgjedhja e aktoreve ka ndikuar per keq. Julie Sokolowski (qe luan heroinen e filmit) duket nje zgjedhje mediokre. Me pelqen kur e shikoj aktoren e re amatore tek mban krahet gjithe kohen te varura prapa (sikur i fsheh), ose kur e shikoj tek skena ne café tek thote gjithe kohen “Oui, oui” ne pergjigje te asaj ç’ka i propozojne te beje dy djemt e rinj, por tek skena e lutjes, ku perpiqet te beje si aktore… nuk e besoj nje sekonde te vetme (ilustrim: fotoja e meposhtme :

Dhe se fundi, ç’ka dash te thote Bruno Dumont permes ketij filmi ? Tek Flandres, mesazhi ishte : “per te fituar Dashurine, njeriu duhet te kaloje permes nje lufte (qofte kjo dhe nje lufte e brendshme)“. Ok. Tek ky i fundit, duket se do te na thote se, per te gjetur te mirën (le bien), duhet kaluar per nga e keqja (le mal).
Atehere, meqe kalimin per nga arti i shtate me duket se e ezauroi, a nuk do ishte keq qe Dumont ti rikthehet profesionit te dikurshem te profesorit te filozofise ??

ps: Ne fillim te filmit, por dhe ne fund te tij, shfaqet nje djalosh po aq mistik sa dhe deshira e regjizorit per te zgjedhur pikerisht poezite e kesaj fetareje.

Nese ka nje personazh (edhe pse episodik) qe me pelqen jashte mase, eshte sigurisht ai i Davidit, punetorit te kantierit ne Manastir ! Nje aktor (un visage) vertet Dumont-ian !
Dhe nuk eshte rastesi: kur bej nje permbledhje te filmave te Bruno Dumont (se fundmi kam riparë “Flandres” dhe jam shume here me pak entuziast se para 3-4 vitesh, kur e pashe per here te pare filmin…, per te mos thene qe u zhgenjeva), pra kur bej nje permbledhje te filmave te regjizorit ne fjale, me rezulton se personazhet (aktorët) e dy filmave te pare te tij, “Jeta e Jezu-Krishtit” dhe “L’humanaité” (Njerezimi) jane te gjithe te hatashëm ! Prej secilit prej aktoreve më ka mbetur diçka ne mendje ! Pa perjashtim !
Ndersa heroina tek “Flandres“, kur ripashe filmin, me krijoi pershtypjen e nje aktorje qe po kalonte nje casting per ndonje film te Chéreau… (drama! drama !… pff…).

Ose per ta ilustruar : djaloshi mistik tek “Hadewijch” nuk ka nevoje per koment: e ka “te shkruar ne ballë” mistiken dhe forcen e magjise qe mban ne vetvete !
(fotoja e meposhtme) :

“GRAND PRIX DU JURY” (Cmimi i Madh i Jurisë) ne Festivalin e Kanës i jepet zakonisht nje filmi qe vlen po aq sa “Palma e Arte”, me nje ndryshim te vogel: i jepet zakonisht nje film disi më pak konsensual, disi akoma më artistik se sa “palma e arte”.

Kete vit e fitoi, per here te dyte ne 6 vjet (ne 1999, po i njejti regjizor pat fituar te njejtin çmim me kryevepren e tij “L’Humanité” (”Njerezimi) ) , pra e fitoi Bruno Dumont me filmin e tij te fundit : “FLANDRES” !

Filmi i merr ngjarjet ne Flandres , zonë gjeografike ne veri te Frances dhe jug te Belgjikes. Historia eshte e thjeshte: ne ditet tona, Demester, nje djalosh i ri fermer, eshte i detyruar te niset ushtar ne lufte ne nje vend te larget, megjithe dashurine qe ka per Barbe, nje vajze e re.

U bë hera e dyte qe e shikoj “FLANDRES” : nje film-meteor krejt i ndryshem nga shume e shume filma qe jemi mesuar te shikojme. Te gjithe aktoret jane amatore. Dhe gjate filmit, flitet shume pak. Gjithshka eshte alegorike, simbolike,brutale, e qe ne nje fare menyre i afrohet abstraktes. Personazhet jane totalisht te zhveshur nga çdo lloj psikollogjie apo sociologjie.

C’fare ka dashur te thote autori permes nje filmi te tille ?

Regjizori Bruno Dumont eshte pa dyshim nga te rrallet regjizore aktuale qe trajton ne menyre fondamentale dhe vitale natyren e qenies njerezore, te shpirtit njerezor. Kjo e fundit, gjate filmit, eshte e gërmuar ne thellesite e saj më absolute, deri ne kockë, ne pulsionet më bestiale (prej kafshe) te saj, ne instinktet e saj me elementare. Dhe paraqitet ne film me gjithe lakuriqisine e saj, por pa më të voglin ekzibicionizëm, duke e kthyer filmin ne shuplakë te forte artistike.

Film mishtor,
film frontal,
film pa hilé,
film i forte,

dhe thjesht… NJE KRYEVEPER !

Web-site i filmit ne anglisht : http://www.tadrart.com/tessalit/flandres/home_gb.html

Web-site i filmit ne frengjisht: www.flandres-lefilm.com