STALKER

---

Ky ne foto eshte Nuriu, pra Nuri Bilge Ceylan, sot per sot regjizori me i njohur indipendent turk.
Para 10 a 15 vitesh, ne Turqi askush nuk e njihte Nuriun. Vetem kur fitoi ne 2003 “çmimin e madh” ne festivalin e filmit ne Kanë, qe nga ajo kohe e ne vazhdim, turqit filluan te flasin per të, per me teper qe Nuriu ka marre nje zanat te dyte, perveç atij te regjizorit : sa here ben nje film, e çon ne Kanë, dhe atje merr me patjeter nje çmim ! Me patjeter ! Keshtu qe une ve bast se heren e ardhshme Nuriu do fitoje Palmen e Arte.******************************Fotograf ne rinine e tij, inxhinier per nga dipllomimi, sot regjizor per nga profesioni (dhe jo vetem regjizor : ne filmat e tij, ai eshte edhe skenarist, edhe montazhier, edhe producent), Nuriu e pat filluar karrieren e tij kinematografike ne 1998 me “Kasaba”, film kontemplativ, meditativ, por pothuaj nje kopje e “Pasqyres” se Tarkovskit, regjizor per te cilin Nuriu bën bé e rrufé !Pastaj, ne 2001 del filmi i dyte i Nurit, “Retë e Majit” (Mayıs Sıkıntısı), diçka më i mire se “Kasaba”-ja, por prap se prap, film i mbajtur peng nga dashuria e pamatë e regjizorit gjithmone per rusin Tarkovsk !

Edhe ne kete film, vazhdon i njejti princip : sapo nje personazh kthen koken prapa, hop! regjizori vendos nje plan filmik te natyres. Njesoj si tek ‘Pasqyra’ e Tarkovskit. Po ashtu, ne film vazhdon te ndihet rëndshëm influenca e Antonionit (dhe thone pastaj se Godard-i ja fut kot kur thote : “Sot, gjithe regjizoret autoriale bejne veçse Antonionizëm. Po pse nuk bejne, per shembull, Paraxhanovizëm, xhanëm ??!).

Pas dy vitesh, pra ne 2003, dhe pastaj ne 2006-en, dalin filmi i trete e i katert i regjizorit : “UZAK” (Larg) dhe “Climates“. Filma te mire, shume te mire biles ! Me ne fund, Nuriu fillon t’i largohet obsesionit te tij tarkovsko-antonionian : te dy filmat qendrojne ne kembe me forcat e veta dhe te dy jane nga filmat e mi te preferuar te ketyre viteve te fundit !
Perpara dy vitesh, doli filmi i gjashte i Nuriut, “Uç maymun” (3 majmunët), kemi folur per te ketu. Filmi nuk me kish pelqy : regjizori, nese u shkeput me mundim nga idhujt e tij kinematografike (te cilet i imitonte deri ne dhimbje!) per të bërë dy filma te mire (”Uzak” dhe “Climates”), me “3 majmunët” filloi te bjere ne autoparodi, duke mos imituar më Tarkovskin apo Antonionin, por… vetveten. Megjithate, edhe me “3 majmunët”, prap mori Cmimin e Madh ne Kanë !

Vijme tani tek filmi i tij i fundit, “Bir zamanlar Anadolu’da” (Na ishte ç’na ishte nje here në Anadoll), qe pashe mbreme i cili sigurisht, edhe kete here, fitoi kete vit ne Kane “Cmimin e madh te Jurise” !
Por nuk eshte ky problemi, çmimet vene e vijne, dhe ne vlere absolute, nuk kane piken e rendesise : kete regjizori e di fort mire.

Ne fakt, filmi nuk eshte i keq. Tashme Nuriu eshte rritur e pjekur(kinematografikisht), filmi qendron ne kembe per bukuri me kembet e veta dhe per me teper, nuk mbetet ne kuader te nje fotoje te bukur, fotozhenike, siç ishin filmat e pare te tij. Perkundrazi, Nuri Bilge Ceylan vertet di te realizoje skena te mirefillta filmike. Ose, qe te jem më i qarte : ne vitet ‘60, ata te “Vages se re” (Nouvelle vague) franceze thonin me shume te drejte qe : “që nje film (fiksion) te jete i mire, duhet qe ‘dokumentari’ qe fshihet në të, të jetë i mirë” Dhe ne fakt, tek “Na ishte nje here ne Andadoll”, dokumentari qe fsheh fiksioni brenda vetvetes eshte i mire, fort i mire biles ! Skenat jane te realizuara, gjithshka qarkullon e funskionon , shkurt dramaturgjia eshte e levdueshme (kjo puna e ‘dokumentarit’ qe fsheh nje fiksion, mu kujtua para pak ditesh, kur rastesisht po shihja ne youtube nje fragment nga “Zonja nga Qyteti”, film shqiptar i viteve ‘70. Po mendoja me vete : te pakten, regjizoret shqiptare te periudhes se kamunizmit dinin te benin kinematografi : per shembull, dokumentari qe fsheh ne vetvete skena e meposhtme, eshte shume i mire : pozicionimi i aktoreve eshte perfekt, dramaturgjia eshte fluide, gjithshka qarkullon, leviz, dhe per pasoje, skena eshte bindese kinematografikisht : humori funskionon !)

//
YouTube - Zonja Nga Qyteti, Koci Do Nuse.

Kjo duhet te kete qene arsyeja pse nje film si per shembull “Apollonide” nuk më pat pelqy, pikerisht per shkak te mungeses se ‘dokumentarit’, ne gjirin e fiksionit. Ose me sakte : “dokumentari” qe “Apollonide” fshihte ne gjirin e tij, ishte i keq, ishte i kompozuar nga tabllo te vdekura, pa jete, tablo te keqija pikturale, dhe si rezultat edhe vete filmi ishte i keq.

Tani ti rikthehemi filmit tone, pra “Na ishte ç’na ishte nje here ne Anadoll” : po thosha se filmi eshte i kompozuar nga skena te verteta kinematografike, gjithshka funskionon ne brende si te filmit etj etj. Ok deri ketu.
E megjithate, une kam nje problem me të : in fine, “Na ishte ç’na ishte nje here ne Anadoll” te jep ndjesinë e te qënit një remake i … “Stalker”-it, te famshmit film te Tarkovskit ! Vete struktura e filmit i ngjan tmerresisht asaj te “Stalkerit” : ai fillon nje nje qyteze te vogel, vazhdon me nje udhetim te gjaaaaate fizik e mental “gjetiu“, per te perfunduar aty ky fillon (ne qytezen e vogel). C’eshte me e tmerrshmja eshte fakti qe, duke e ditur gati permendesh nje film si ‘Stalker’, gjithe kohen qe shihja filmin turk me rrinte mendja atje !! Dhe me duket se Nuri Bilge Ceylan, me filmin e tij, më shume sesa i ben homazh atij te Tarkovskit, e kopjon ate ! Te pakten, struktura e tij eshte kopje flagrante e ‘Stalkerit’ !
Nuk di… . E kam veshtire ta heq nga mendja kete mendim. Dhe qe ma zvetenon jo pak pershtypjen pergjithesisht te mire qe me là filmi…

TRAILER : http://www.youtube.com/watch?gl=FR&v=kYk2kJljBjA

Sa per notën, po tregohem i moderuar (nuk ështe hera e pare, po hë !  ) :
6.8

ps: duke kerkuar per fotot e filmit, rashë mbi kete ku duken 3 nga heronjte e filmit. Dhe automatikisht mu kujtua treshja e famshme tek ‘Stalker’ … !

 Qe kur Soderbergh-u beri diptikun “Che Guevara” (film qe do e vendosja me gjithe qejf ne 10 filmat e mi te preferuar te dekades se pare te shek te 21), kam shku rregullisht me i pa filmat e tij. Plus qe filmi i tij i fundit “The Informant” më pat terhequr ! Shume biles !

Nga ana tjeter, duke e ditur se “CONTAGION” ishte film kryesisht ‘alla hollywoodian’, thash t’ja fusja nje tas me kokoshka (hera e pare qe beja nje gje te tille ne nje salle kinemaje !), si per te ngushelluar veten. Dhe kisha bere mire : filmi s’ka asgje te veçante, asgje per te mbetur ne memorje : thjesht filmi i rradhes se Soderbergh-ut, dhe kaq. Por qe do me kujtohet per kokoshkat qe hengra !

Por si shpjegohet qe i njejti autor te mund te beje nje film kaq te mire (per syte e mi) si “Che”, dhe pastaj t’ja kepuse kopaçeve, si puna e ketij ‘Contagion’-it ? Kam filluar te tjerr me toçin tim nje ‘teori’ timen, per ti dhene nje far’ pergjigjeje nje kontradikte te tille, teori qe pak a shume permbidhet me sa më poshte :
Ka talent apo s’ka talent nje regjizor, ben film ‘alla hollywoodian” ose jo, kryesorja eshte puna. Pra, te punoje e te derdhe djerse per filmin e tij. Eshte e vetmja garanci qe ai te beje nje film te mire. Ose per ta ilustruar ‘teorine’ time, më mire po marr nje aspekt : lojen e aktoreve dhe drejtimin e tyre nga regjizori, meqe “Contagion” eshte film tipik “me lojê aktorësh”.

Dihet zyrtarisht se, per filmin “Che”, Soderbergh-u kish mbi 7-8 vite qe punonte. Kish takuar me dhjetra e me qindra bashkeluftetare te Che Guevares ; aktoret kishin muaj e vite qe ishin njohur me permbajtjen e filmit. Pra dua te them se filmi ishte frut i nje pune te shtrire ne kohe, por dhe te thelluar ne permbajtje. Ishte derdhur djerse per tu bere. Pike. Dhe, duke qene se Soderbergh-u diçka prej te talentuari duhet edhe te kete, doemos qe “Che” do te rezultonte, minimumi, nje film i personalizuar, cilesor, i bere me ndjenje, me pasion, me pune e sinqeritet (eshte krejt tjeter gje pastaj qe mua ai film më pelqen jashte mase, nje tjetri diç me pak… e keshtu me rradhe - shpjegimin per kete, po ja leme 1001 arsyeve te tjera, por qe edhe po ta kthejme si te duam muhabetin, ne finale ka te beje me ate qe rendom quhet kinofili. Nejse…).

Vijme tani tek loja e aktoreve te “Contagion”. Te gjithe jane yje kinemaje, njeri më star se tjetri : Matt Damon, Jude Law, Kate Winslet, Gwyneth Paltrow, Laurence Fishburne etj etj. Por ç’pershtypje te krijohet nga loja e tyre ? E pra, te krijohet pershtypja se sapo jane marre ne telefon e u eshte thene se “do lozin ke filmi i ri i Soderbergut”, se sapo kane mesu se ç’a fjalie do nxjerrin nga goja; se kur e kane nxjerre nga goja ate fjali (nderkohe qe regjizori ka thene ‘action’) kane marre pozat qe “duhet te marrin” dhe o ho ho, ja ku u be filmi !
Sigurisht qe Matt Damon eshte aktor i mire (per mua, eshte më i miri, sot per sot), por ç’te beje dhe Matt Damoni, ashtu shpejt e shpejt gjate xhirimit te filmit, perveçse disa grimasa fytyres si babà i dhimbsur, sa “per tu fut ne rol” ! Pffff ! Po keshtu edhe, per shembull, Gwyneth Paltrow (edhe kete aktore e dua shume, po shume shume biles !). Per fat, ajo ka nje rol disi me te vogel, dhe per aq sa shfaqet ne film, deri diku eshte bindese ne rolin e saj (dua te them se Soderbergh-u eshte me fat qe aktore te tille te mire pranojne te luajne ne filmin e tij). Por ne teresi, aktoret te japin pershtypjen : “Ne jemi star-e, ne hyjme ne rol per 5 minuta ! Shifni sa artista jemi !”. Keshtu u ka thene Soderber’gh-u. keshtu bejne dhe ata. Si t’ja bejne ndryshe ?? Ja, per te permbushur galerine e karaktereve te filmit te tij, regjizori ka sajuar edhe nje rol te nje vajze franceze. Dhe sigurisht qe ka zgjedh Marion Cotillard ! Ke te zgjidhte tjeter ??! Ka më star internacional se Cotillard ??! (aktorja qe kam më inat ne bote, sot per sot). Pfff………..

Dy fjale per historine e filmit : “contagion” trajton temen e epidemise se nje gripi te tmerrshem. Ka disa momente interesante, por pak, shume pak. ku ka pas kohe Soderbergh-u me u thellu ne skenarin e tij ? (ose tek mizaskena). E ka pas mendjen tek Marion Cotillard-i !!! Me të njejten temë, preferoj shume here me teper ‘I’m a legend’ ose “Ditet e fundit te Botes”.

Shkurt : e kalon klasen “Contagion”- i ?
E kalon mor e kalon, por me veshtiresi…

5.0

trailer i filmit :

//

Ka qene ajo shprehja : “Kur te rritem, do te behem minator” ; ndersa une do them tash e tutje : “Kur te rritem, do bej nje film indipendent e do ta çoj ne nje festival filmi !”.
Sepse ky duket te jete pothuaj i vetmi shqetesim i ketij regjizori frankofon nga Quebec-u : te beje nje film sipas te gjitha ‘normave’ te nje “filmi indipendent” dhe ta çoje ne nje festival, po ashtu filmi ! Po une, pse mos bej njesoj ??

3.0

Nese ka patur nje komedi franceze nga ato qe rendom quhen ‘per publikun e gjere’ e që më ka pas pelqy, ka qene “OSS 117” e Michel Hazanavicius, tip komedie me James Bond francez te viteve ‘50.

“The Artist” eshte nje tjeter komedi e ketij regjizori, e gjitha ne bardh e zi, dhe … i gjithi pa zë ! Fiks si dhe filmat para vitit 1930 : film memec !
Ky bast artistik eshte fort intrigues, per me teper qe filmi ishte nje nga 20 të perzgjedhurit e kategorise se filmave ne konkurim ne Festivalin e Kanës 2011.

E megjithate : kur nje imazh nuk eshte veçse ilustrim i gjësë se shkruar (pra te themi, i skenarit), rezultati nuk mund te jete veçse nje film letraresk. Qofte ky dhe film pa zë !

2.0

Postuar më parë nga korçar …sepse dhe vete filmi i Bruno Dumont se ç’dreqin ka prej “orientit”, lindjes, nje fare “orientalizmi”. Mbase per shkak te pasqyres (se shtrembuar) te popujve te sotem : keta te perendimit gjoja partizane te arsyes, shkences, ata te lindjes partizane te mistikes, se mbi-natyrshmes etj. Dhe kjo puna e mistikes eshte ne rrenje te punes se Bruno Dumont. “Jashte Shejtan!” eshte rrokje fjalesh e shume degjuar ne shqip, kush e di sa here e kam degjuar t’i thirret nje femije (mua vete nder te tjera) qe ben apo rroket te beje diçka qe s’shkon, qe shkateron, qe prish rendin, qe thyen… (”jashte more shejtan”).Filmi “Jashte Shejtan” nuk ka te beje me kete ; filmi shfaq po ato fytyra te thyera, te vrara, te lodhura, jo-simetrike, si t’ishin ftyra te goditura nga kush e di se çfare, nga diçka e padukshme, ne mos qofte koha, hapesira, natyra, pra te njejtat ftyra si te filmat e tjere te Bruno Dumont. Ngjarja qe shfaqet eshte e koklavitur, e papermbledhshme ne disa fjale, megjithate po mundohem : behet imazh, si ç’thone behet fjale, per nje te ri te pashtepi e te pabuke, qe jeton diku afer nje fshati te veriut te Frances, prane bregdetit, e q’eshte i lidhur me nje vajze te re, te papune dhe pa miq, por qe jeton ne shtepine e prinderve… Dhe djali ne fjale diç ka nje dhunti prej sheruesi popullor, nga ata qe “kendojne” si ç’i kujtoj qe i quajne, si ç’egzistojne plot edhe sot e kesaj dite ne Shqiperi per shembull, por jo vetem. Djali me vajzen shetitin, ecin e ecin, djali vret te atin, a njerkun, e vajzes… Prape shetiten, ndalojne, shkembejne nje fjale a dy, apo hiç fare… bejne zjarr, luten ne mes te moçalit etj. Natyra e peizazhet mbizoterojne gati ne ç’do plan. Faktikisht po i bie rreth e rrotull qe te gjej nje menyre per ta permbledhur “historine” por po e le me kaq se eshte pune e veshtire dhe e pabereqet sepse trillimi sado rendesi te kete eshte i nendheshem ne kesi lloj filmash, madje jo vetem trillimi, tregimi, por edhe imazhet duket sikur jane te nendheshme, jo materialiste, por mistike (po ç’eshte mistikja se?). Ne pamje te pare duket se Dumont, si te filmat e tij te tjere, zorr se i shpeton nje fare natyralizmi… por me ane te montazhit arrin te krijoje tjeter gje nga natyralizmi, dhe me duket se kuptova nje gje, ne drite te gjithe filmografise se Bruno Dumont : kujtoj se te filmat e tij te tjere montazhi ishte ne varesi te tregimit, dhe te nje fare pershfaqjeje te imazheve, e kam fjalen te prerja midis nje imazhi dhe nje tjetri (si ç’eshte presja - , - ne shkrim e kendim) e cila ishte e perbrendshme ne pershfaqje te kinemase, me nje fjale, kishte prerje sepse keshtu behen filmat, nje imazh pas nje tjetri me nje prerje te padukshme midis tyre, dhe ne varesi te emocionit, fiksionit, ritmit etj. ; Kesaj radhe, te “Hors Satan” duket sikur Dumont e ka “teorizuar” disi prerjen midis dy imazheve… dhe si qysh e tek ndodh kjo? Imazhet kesaj radhe jane gati te gjitha te se njejtes kohe, pra koha qe shfaqet nje imazh eshte pak a shume e njejte me kohen e imazhit te dyte, e imazhit te trete e keshtu me radhe, ritmi pra eshte konstant, megjithese ritmi fryhet e ç’fryhet nga fotogjenia e asaj qe shfaqet n’ekran (nje plan i afert i ftyres nuk eshte i njejte ne kohe-receptim me nje plan te pergjithshem, te gjere), por paçka kesaj me duket se prerja midis nje imazhi dhe tjetrit nderhyn ne intervale te njejta ne te gjithe filmin, sikur mos te kishte rendesi se ku e ndal nje imazh e ku e fillon tjetrin… dhe jam i bindur se ajo ç’ka don te thote Dumont ne kete film eshte se sado te kete prerje midis nje imazhi dhe nje tjetri, kjo eshte pune vetem e kinemase, porse natyra ne vetvete ka gjithmone nje vazhdimesi te panderprere nga asgje, pra natyra, “bota”, nuk ka asnje ndarje, asnje prerje, gjithçka eshte ne vazhdimesi… e vetmja prerje e mundshme eshte perbrenda njeriut, eshte e padukshme me ane te kameras : prerjen, thyerjen, vrasjen, vrasjen, njeriu e ka perbrenda vetes, trupit, shpirtit, kush e di se ku… kot s’thone “i ka hyre shejtani”. Dhe neqofte se e perzgjat kete gje te jeta, shoqeria, e ku di une se ku, ma ha mendja se del ne nje bote tjeter… Pra kjo prerje, apo thyerje, eshte e pazbulueshme, ne mos qofte me ane te mistikes, me ane te “kenduesit”, sheruesit, shamanit (dhe jo “doktorit” meqe rra llafi, se s’kemi te bejme me mish sa kemi te bejme me shpirt), qe e nxjerr jashte. Dhe jam i bindur se kete Bruno Dumont e beson po aq sa i sherben si provokim ndaj hegjemonise se arsyes, shkences, politikes, gjithçkaje qe mbizoteron sot per sot… Pertej kesaj, kinemaja, imazhet e tij jane te pacenuara ne forcen e tyre, ne forcen qe kane per te treguar gjera nga me te imtat te nje fytyre per shembull, dhe s’eshte veçse nje shembull. Gjithesesi Dumont shkon akoma me larg me radikalen e filmit te tij, e kinemase se tij (tjeter shembull “Aurora” e Cristi Puiu-t), dhe po mendoja deri ku do te ece e shkoje kinemaja, ne radikalitet? Por nuk e kam ankim, sepse fajin se ka kinemaja, e ka bota sot… per neser.

°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°

Komenti im:
Lexova mbreme nje interviste te regjizorit ku ai thosh se montazhin e filmit, per here te pare ne karrieren e tij, e kish bere vetë. Kjo duhet te jete arsyeja pse ky film i tij, ne kete aspekt, ka diçka te ndryshme ne montazh, ose siç shkruan korçari, duket sikur Dumont e ka “teorizuar” disi prerjen midis dy imazheve.

Do isha i fundit te kritikoja kete vullnet te Bruno Dumont per tu shkeputur nga klasicizmi i teknikes kinematografike (Montage, mon beau souci !). As jam dakort me ate qe rezultati i nje diçkaje te tille duhet te prodhoje me doemos “pro” dhe “kundra” unanime ! Larg qofte ! Por mua mu duk se rezultati ishte… medioker. Ja mirenjoh ambicjen, perçapjen (la démarche) e veçante, por… mbeta shume skeptik. ose popullorçe, e pashe filmin me nje sy ‘prej te jashtmi’ e ‘për së jashmi’, pra pa mundur te hy brenda…

Megjithate, ka diçka qe me vertitet ne mendje : po ta shohim “Hors Satan” si pjese te nje te tëre, pra si pjese e krijimtarise se regjizorit, me duket se ka dy mundesi :
1- ose kane te drejte ata qe zakonisht nuk i kishin fort per zemer filmat e Dumont por qe shihnin tek “Hadewijch”, filmi i tij i parafundit, nje far’ hapjeje, nje ‘dritare’, nje Hapje kinematografike te regjizorit
2- ose kane te drejte ata qe kembengulin se Dumont ka bere dy filma te medhenj : “La vie de Jesus” (Jeta e Jezusit) dhe “L’Humanité” (Njerezimi) dhe kaq. Kam ripare se fundmi “Flandres” dhe më ka lene shume perpleks… Akoma me teper me kane lene “Hadewijch” dhe ky i fundit, “Hors Satan”.
Ose si te thuash : une më se shumti jam me Victor Erice-n (per mua, regjizori me i madh spanjoll !) qe beri 3 filma ne jeten e tij, 3 kryevepra dhe e mbylli me kaq, se sa te vazhdosh me doemos ne kerkim te shtigjeve te reja (a jane vertet ’shtigje te reja’ ??). Bruno Dumont mund ti rikthehet profesorllikut (ai filozofi ka dhene, ne gjimnaz), nuk behet qameti ! Kuptohet, sekush eshte ne te drejte te tij te beje ç’te doje (do ishte qesharake qe deshirat e mia te na u ‘realizokan’ ! ), por pertej shakase, filmat e tij te fundit me ftohin gjithe e me shume… . Per me teper, ky i fundit mu duk si nje far’ auto-parodie e regjizorit…

5.0

Trailer i filmit :

YouTube - Hors Satan - Bande annonce