STALKER

Cdo here qe shkruaj postimin e rradhes per filmin e ri ‘te rradhes’ se Manoel de Oliveires, aq here kam pershtypjen se regjizori rinohet ! Kete vit, ai mbush plot 102 vjeç dhe me sa duken bathët, legjenda eshte kthyer tashmë ne realitet : de Oliveira eshte regjizori më i ri ne botë !

Te pakten, kete e konfirmon filmi i tij i fundit, qe te ben te ferkosh syte : limitet e perceptimit vizual te nje filmi jane çuar ne kufijtë e tij ose thene ndryshe, jane kthyer ne origjinë : “Rasti i çuditshem i Angjelikes” eshte po aq ‘film pa ze’ sa dhe film i shek. te 21, po aq ‘film rinor’ sa dhe film i vjeter , po aq romantik sa dhe modern : de Oliveira ka destabilizuar perfundimisht kohen !

Historia eshte e thjeshte, biles behet fjale per nje auto-fiksion : kur ka qene djale i ri dhe fotograf per nga zanati, de Oliveires i kerkuan qe te fotografonte nje kusherire, nje grua te re te vdekur. Personazhit te fotografit ne film, i duket se gruaja e re e vdekur, gjate fotografimit, ibuzeqesh ! Dhe bie, deri ne marrezi, ne dashuri me të !!

 Fotografia - Kinemaja
  Vdekja - Jeta
Bardh-e-zija - Ngjyra
Antimaterja - Materja
Fantastikja- Realja
E shkuara - E Tashmja
Mitikja - E Sotmja

 Nga ana plastike, regjizori eshte ne majë fare fare te artit te tij. Cdo plan filmik eshte magjepes, por asnjehere fotografik, i ngrirë, frozen. Gjithmone kinematografik, dmth ne lëvizje (levizje te brendshme). Qe te kujton nje tabllo qe do te lindte nga martesa e nje pikture te Vermeer me nje tjeter te Magritte ! Klasike dhe moderne.

Efektet speciale te “O Estranho Caso de Angélica” jane nga më te bukurat qe mund te kem pà ndonjehere ne kinema ! Biles skena e fundit te kujton nje tjeter film te mrekullueshem, “Last days” (2006) te Gus Van Sant.

Nga ana tjeter, ‘çuditerisht’ filmi eshte sivellà me nje tjeter film modern, “Kufiri i agimit” (La frontière de l’aube), 2007, i Philippe Garrel. Te dy keta, pra Garrel dhe Oliveira, permes filmave te tyre, duket sikur i bejne homazh filmit më te madh te historise se filmave pa zë, pra “Sunrise’ te Murnau (1929).

Ajo qe shpresoj me gjithe zemer eshte fakti qe, plani i fundit filmik i “O Estranho Caso de Angélica“, pra ajo mbyllje sublime në erresire te zeze, te mos jete profetike dhe keshtu, de Oliveira te vazhdoje te xhiroje ende filma. Per arsyen më te thjeshte e më evidente : me 102 vite mbi shpinë, portugezi ne fjale eshte nje nga më te rinjte, më inventivët, më novatorët dhe më fantastikët e gjithe regjizoreve aktuale ne aktivitet !

trailer:
http://www.youtube.com/watch?v=KYbb64UzXBY

Duhet nje note per filmin ?? Me sa di une, per femijët nga 1 deri ne 102 vjaçar nuk ka nota.
Duhet repektuar rregulli ?Ok :
10 me yll !

Ne fillim te filmit, marrim vesh se “Fighter” eshte nje biopic (biography picture). Kete e mesojme permes nje tabele ku shkruhet : “Bazuar ne nje histori te vertete” (vdesin amerikont per i çik film te bazum ne nje “histori te vertete” ! ). Ne fakt, filmi rrefen historine e boksierit amerikan Micky Ward, dhe raportet tij me me trajnerin, qe nuk ishte kushtjeter veçse vellai i tij, ish boksieri Dicky - me vonë toksikoman i regjur.

Ne fund te filmit, sapo fillojne titrat e mbylljes, shihen imazhet e verteta te dy vellezeve, historia e te cileve rrefehet ne film dhe luhet nga aktoret Mark Wahlberg & Christian Bale. Dhe pikerisht, ato imazhe te bejne te mendosh se sa i obsesionuar eshte Hollywoodi me moton e tij “bigger than life” : gjithe ajo marramendje filmike (kodet e filmit hollywoodian shkeqejne par exellence pergjate dy orëve !), per te treguar, ne fund te fundit, historine e dy tipave nuk ka ku te shkojë më ordinerë qe sot, pak a shume ngjajne me :

E perseris : problemi nuk eshte pse heronjt jane ‘ordinere’, as pse sot jane plakur, u kane rene dhembet etj etj etj. Problemi (nese ka nje te tille) më duket se ka te beje më shume me optiken, me shikimin e gjerave, ndodhive, personave nga ana e Hollywoodit (kuptohet, jo vetem sot, por sot e mot !), dhe diferenca kaq e stermadhe midis asaj qe e quajme rëndom realitet, dhe kinematografise.

Keto mendime më erdhen ne mendje ne fund fare te shikimit te “Fighter“, per te cilin nuk e mohoj se eshte film i bere me ndershmeri e sinqeritet, per me teper qe regjizori, David Russell, eshte nga te rrallët regjizore ‘Made in USA’ qe perpiqet te beje diçka disi më personale, disi më te veçante (kujtoni ‘Three Kings” me George Clloney ne Irak).

5.7

Me ç’kuptoj une (qe nuk kisha pare ndonjehere ndonje punë te regjizorit Jonathan Nossiter), ky eshte nje film qe perpiqet te rishpikë, riformulojë, rithemelojë mardheniet film(kinematografi)-botë (ne sensin e botës qe na rrethon), dhe ne kete kuptim, “Rio Sex Comedy” eshte plotesisht i respektueshem. Kete riformulim, rithemelim, e ben permes patchwork -ut, qe merr formen e :

- nje far’ anketimi mbi sensin e botekuptimit Oksidental (Irène Jacob qe interviston gra braziliane, pastruese shtepish, dhe i pyet nese ato shpresojne se do te ndodhe nje ditë Revolicioni ! )
- formen e nje konkursi NGO-je ( Bill Pullman, fort interesant ne film !!)
- ate te kerkimit te nje ‘paqeje budiste’ (Charlotte Rampling qe konsulton nje guru lokale), etj etj…
te gjitha keto, te traspozuara ne Brazil, ne RIO DE JANEIRO.

Por edhe pse rishpik, riformulon raportet e filmit (kinemase) me boten (aktuale), “Rio sex comedy” deshton të propozoje diçka te veçantë. Bashkekzistenca e gjithe ç’permenda më lart, ne finale, nuk krijon veçse argëtim, ose më sakt nje far’ argëtimi të relaksuar, ose thene ndryshe, nje mërzi te perzier me premtime te zbehta kenaqesie, dhe qe ne fakt, nuk konkretizohen kurrë…

I vetmi personazh interesant eshte ai i Bill Pullman-it, ‘gabimisht’ diplomat, qe strehohet fshehurazi ne favellaset e Rios, aty takon ca tipa te “çmendur”, me ndihmen e te cileve ja arrin te mundë trishtimin personal. 50 vite më pas, jemi gjithmone tek e njejta pyetje qe ngre Godard tek “Vivre sa vie“, ne vitin 1962 : çdo te thote te jetosh jeten (tende) ? “To live her life” kthehet ne “To live his life” : ambasadori zevenedeson prostituten dhe kjo eshte e vetmja pjese interesante e patchwork-ut qe propozon filmi…

5.00

Dy komeditë amerikane (te ketyre viteve te fundit) qe kam patur më per zemer jane “Superbad” (2007) dhe “Adventureland” (2008), te dyja me regji te Greg Mottola-s. Kaq besoj se mjafton per te shprehur respektin qe kam per kete regjizor !

Por ne ndryshim nga dy filmat e lartpermendur, ky i findit, pra “Paul“, eshte film-komandë, pra regjizorit i eshte ofruar nje skenar (skenar i shkruajtur nga dy aktoret kryesore te filmit, anglezët Simon Pegg dhe Nick Frost), nje shume parash nga producenti dhe i eshte thene “bej filmin qe duam ne” :

                                                                Une kete e dija para se te shkoja te shihja filmin. Megjithate, mendoja se do ndihej sadopak dora dhe talenti personal i Greg Mottola-s.

Por “Paul” eshte nje katastrofe e vertete !

Ajo qe ishte per tu levduar ne dy filmat e meparshem te Mottola-s, ka qene fakti se permes transgresionit, regjizori impononte inteligjencë kinematografike, gjithe duke mbetur, ne aparence, ne gjirin e nje strukture kinematografike qe zyrtarisht eshte e destinuar te sjelle pergjumjen e mendimit dhe reflektimit (komeditë debilizuese hollywoodiane). Ose thene ndryshe, argëtimi (ne sensin banal) zevendesohej nga humori (ne sensin më ideal te fjales) : humoristikja, rreshqiste si ngjala per ti zene vendin argetueses (banales).

“PAUL” nuk eshte humoristik i asgjëje, në mos i nje far’ ideje te dy kombeve : Great Britain (heronjte e filmit jane angleze) vs.USA (armiqtë). Ose thene ndryshe, humor i te njejtes gjuhe, anglishtes, e ndare më dysh nga Oqeani Atlantik. Perveç kesaj ideje te vaket të humoristikes, ‘Paul’ nuk eshte veçse nje film-turistik, dmth mender-film, pa piken e cilesise. “Paul” thjesht ndihmon rigjenerimin e klisheve bajate mbi Ameriken dhe i ben furçe nje regjizori-producent miljarder, alias Steven Spielberg-ut, zeri i te cilit degjohet ne film (me siguri ne kembim te disa mijra $ …).

3.0

 Po behem dhe une mistrec, më duket : shkova kinse per te pare se ç’fare paçavureje kish gatuar ky Danny Boyle-i, regjizori qe pat bere parvjet “Slumdog Millionaire” (ose vite me pare, ‘Transpooting’). Paçavurja kesaj rradhe quhet “127 hours” dhe tregon historine e nje alpinisti, qe gjezdis ne Utah (usa), e qe nje shkemb, ja zë krahun perfund !

Me sa di une, vetem ndonje regjizor ekstremist si Robert Bresson apo Chantal Akerman do te guxonin te trajtonin nje histori te tille, nderkohe qe Danny Boylit tone, as i ben fare tërr qerpiku, dhe i keput nje film 90 minutesh, i gjithi, fund e krye video-clip !!

Dhe ne fakt, pikerisht kjo ‘futja-t’ja-fusim’ (”futja katunit” - ka qene nje shprehje ne ship) eshte ajo qe më argetoi ! Dhe qe e lejon filmin ti bashkangjitet nje kategorie filmash kryesisht argetuese, e qe ne frengjisht i thone : le nanar (ne anglisht, kjo perkthehet piece of junk). Ne shqip, do jepte : demodé !

Danny Boylit duket se i vijne dhjete idé në sekonde, por… asnjera nuk eshte e hajrit !  E akseleron filmin, e ngadaleson, ja keput me flashback-e, me aluçinacione… ça ti vije per mbare !!! Te gjitha i dalin huq : koha nuk qarkullon asnjehere permes planeve filmike. E vetmja gje qe na orfohet : eksitimi i nje kineasti demodé, qe haet me leckat e veta, vetem e vetem qe spektatori mos merzitet ! Ekzagjerimi merr përmasa te tilla, sa filmi behet vertet argëtues !

Do doja te isha si Danny Boyle tre-kater dite ne vit ! O ho ho, ku rafsha mos u vrafsha : jetë pepsi ! Gjithshka do më jepte satisfaksion, nuk do i beja asnje pyetje vetvetes. Asnje tjeter film, asnje liber, asnje mendim nuk do më dukeshin te rendesishem : do beja ç’te me tekej. Lumturia vetë !

10 !

ëh…, desha te them : 0.10

   Po të lë menjanë rastet kur kam pare fragmente filmash ekseprimentalë neper ekpozita artesh figurative, i bie qe kjo te jetë hera e dyte qe shikoj nje film eksperimental, ne totalitetin e tij ( kisha pare vjet, “Five” te Kiarostamit, ne dvd). James Benning (tek te 70-at), regjizori i “RUHR”, qenka nje nga autorët më në zë te ketij zhanri filmik, pra te filmit eksperimental. Kjo eshte hera e pare qe shikoj nje punë te tij e do doja shume te shihja punimet e tjera !!

Ne fakt, perdorimi i termit eksperimental nuk më duket dhe aq adekuat, pershtypja ime eshte se filmat e mire esperimentalë kane po aq elemente te fiksionit (filmit artistik) sa dhe atij ekpserimental : e njejta pershtypje mu krijua edhe me “RUHR” te James Benning, qe merr temen nga zona industriale e Ruhr-it, ne Gjermani.

Filmi eshte i ndare ne dy kapituj :
kapitulli i pare, perbehet nga 6 plane fikse, te barabarte ne kohe. I dyti, nga nje plan i vetem fiks, qe zgjat nje orë.

6 planet e para filmike fikse, tregojne secili nje aspekt te zones industriale te Ruhr :

1.nje tunel autostrade,
2. nje interier uzine,
3. nje pyll,
4. nje interier xhamije,
5. nje mur,
6. nje rruge lagjeje.

 

James Benning-ut, regjizorit, ne fakt, i intereson vetem nje gje : nderhyrja e dhunshme (irruption) : ne tunel, nje veture qe mberrin; në pyll, nje avjon qe shfaqet e qe lë te supozosh se nje aeroport ndodhet diku afer etj etj. C’eshte e habitshme eshte fakti se sa intensitet ka ne keto plane fikse : ky intensitet lind sa pergjate momentit kur ndodh nderhyrja e dhunshme, po aq edhe gjate fiksitetit permanent te planit filmik. Pra pak a shume si puna e muzikes klasike, ku nganjehere, nje moment scherzo “fshihet” brenda nje simfonie. Nderhyrja e dhunshme perben, ne fakt, vetë sekretin e planit filmik, ndersa koha qe rrjedh pas kesaj nderhyrjeje, eshte kohë ngazellimi dhe shijimi i asaj qe zbulon syu. Shkurt : habia (ne sensin : astonishment) fshihet po aq ne hapsire (”nderhyrja e dhunshme”) sa dhe në kohë (fiksiteti i planit perrreth 10 minutash) i cili , ne fakt, ka per qellim qe te koncentroje shikimin e spektatorit rreth asaj qe leviz, qe gjallon ne nje vend te caktuar gjeografik (interier xhamie, rruge lagjeje, kthese autostrade… etj etj).

Sa per kapitullin e dyte te filmit : ai perbehet nga nje plan i vetem fiks, qe zgjat nje ore, e qe pershfaq oxhakun e nje uzine, ne perendim te djellit, ne mbremje. Plani filmik ben te bashkejetojne ne brendesi te tij dy tipe imazhi : mundeson bashkjetesen e ‘nderhyrjes se dhunshme’ e te papritur te nje elementi (ne rastin konkret, volume te stermedha tymi dalin nga gryka e oxhakut, pasi bien sirenat), me ‘imobilizmin’ (”statizmin”) e planit filmik (pergjate nje ore).

In fine, e fuqishme tek “RUHR”, eshte fakti se regjizori, gjithe duke realizuar nje film eksperimental, na orfon nderkohe nje film dokumentar dhe poetik. Dhe mendoj se, t’ja arrish nje gjeje te tille, nuk eshte e lehte ! Ne vend qe te realizonte nje dokumentar te rendomte mbi rrajonin e Ruhrit ne Gjermani, James Benning, njesoj si nje piktor impresionist, na ofron disa “njolla” (nes sensin e piktures), disa “detaje”, duke na lene ne si spektatorë qe te “plotesojme” (ta imagjinojme) pjesen tjeter te tabllosë se tij.

9.90

 As vete nuk e marr vesh se ç’mu desh te shkoj te shikoj filmin e rradhes se vellezerve Coen. Ndofta se ishte western (gjini qe e dua fort), dhe western-ët jane te rralle ne ditet e sotme (per te mos thene, inekzistentë).
Ky i vellzerve Coen eshte ne fakt nje remake i nje filmi te vjeter (1969), me te njejtin titull (True Grit), te nje regjizori te quajtur Henry Hathaway.

Ajo qe eshte e çuditshme eshte fakti qe, kur ben nje film si “No country for old man” (jo keq !), si mund te besh nje film kaq pa personalitet, kaq hollywoodian per nga fabrikimi (edhe pse filmi duket se eshte nje film-komandë i njeres prej kompanive te Hollywoodit) ! Sepse, une mund ta kuptoj qe vellezerit Coen e kane bere nje film te tille, per te financuar ne menyre komede filmin e tyre te rradhes (qe, shpresoj te jete më personal, më autorial), por dhe te besh nje budallek te merzitshem te tillë ultra hollywoodian ??! Në kêtë pike ???
Enigme !

2.0