STALKER

Perpara disa muajsh, pata shkruar per nje film shume te mire algjerian (“INLAND“).

Tani : nga filmi i i algjerianit, do te hidhem shkurtazi tek ata te Jean-Marie Straub & Danielle Huillet, apo te Pedro Costes : edhe filmat e ketyre regjizoreve, shikohen nga nje numer shume shume i kufizuar spektatoresh, ne rastet me te mira zor se kalohet numri 4-5 mije spektatorë. Dhe, nese vazhdojme me logjiken e mëlartme, pra me faktin qe problemi nuk eshte tek numri i spektatoreve por cilet jane keta spektatore, gjithe ndryshimi eshte se filmat e Straub & Huillet apo Costes jane plotersisht te justifikueshem : dy te parët, shpesh filmat e tyre i realizojne pasi i vene ne skene ne teatrin amator te Buti-t, nje fshat (qyteze) e vogel ne Itali, e ku aktoret jane fshatarë apo punetore te thjeshte. Pra qofte dhe per syte e ketyre njerezve te thjeshte qe jane bashke-”pronarë” te filmit, utiliteti i filmave te tyre eshte i justifikuar ne menyren me brilante ! Nuk po ndalem tek filmat e Pedro Costes, i cili ka kaluar vite te tera ne periferine me te varfer te Lisbones, Fontainhas, duke filmuar personazhet e tij, gjithashtu amatorë, ne shumicen e rasteve refugjate nga Kepi i Gjelbert te instaluar ne Portugali. Duhet te jete e pa imagjinueshme impakti qe ka patur tek keta qytetare te “kategorise se trete” te shikojne veten ne art (dhe ç’fare arti…!).

Me te gjitha keto dua te them qe e famshmja ndershmeri artistike, me te gjitha gjasat nuk zbret nga qielli, ajo eshte produkt i nje pune te gjate e te lodhshme te nje regjizori (diçka midis sociologut, antropologut, artistit,… njeriut mbi te gjitha !) me nje komunitet. Ose, ne se do te guxonim te thoshim ate qe shpesh kemi frike ta themi (per shkak te manipulimit ideologjik 50 vjeçar ne Shqiperine e kohes se E. Hoxhes), per keta regjizore, Arti buron nga populli dhe i takon popullit.

E guximshme per te konfirmuar nje gje te tille (per me teper qe i gjori term “popull” eshte aq i keqperdorur, dhe jo vetem ne Shqiperine komunsite…). Por per fatin e mire te syve te nje spektatori, filmi i fundit qe doja te komentoja permes ketij postimi, pra “Aquele Querido Mes de Agosto” (”Shume i shtrenjti muaji Gusht“), si rralle ne kinematografi, e perligj nje mision te tille kaq nobël e delikat : nje krijim poetik e popullor njeherazi !

Po shpjegohem duke “rrefyer” filmin (kuptohet, jo “skenarin”) :

Regjizori, Miguel Gomez (37 vjeçar, ky eshte filmi i tij i dyte), kish vite qe deshironte te realizonte nje film ne rajonin e Arganil-it, zone malore dhe pak e populluar e Portugalise Qendrore, ku ai dikur femijë kish kaluar pushimet e tij verore. Fillon te xhiroje ne formen e nje “dokumentari”, dhe ne krye te nje muaji xhirimesh, konstaton se e ka te pamundur te vazhdoje me tutje, per arsye financiare.
I bindur se do te duhej patjeter te realizonte filmin e tij, regjizori kthehet ne gushtin e e vitit tjeter, ne rajonin ne fjale, me nje kamera te thjeshte 16 mm, pa dhe nje te vetem aktor me vete. Te cilët, kuptohet, fillon e i “rekruton” ne terren !

Midis projektit inicial dhe filmit (qe pashe dje), rreshket gjithe puna pergatitore ne terren e regjizorit, prej nga lind nje film i mrekullueshem ne formen e nje diptiku diskret, ku pjesa e pare “dokumentareske” rreshqet padukshem drejt pjeses se dyte, fiksionit. Festat popullore, fanfara tradicionale, camping-et, proçesionet e Shen Merise neper rruget e fshatit, zjarrfikset, atmosfera baritore… : gjithe kultura popullore portugeze, kthehet ne terren pjellor per filmin (fiksionin).

“Fort i dashur muaji Gusht” zgjat 2 ore e gjysem.
Ky eshte i vetmi “difekt” i filmit : eshte shume i shkurter.
Sinqerisht !
Nuk me ikej nga salla…

Ashtu sikurse do doja te flisja per të, per orë te tera…

TRAILER i filmit : http://www.youtube.com/v/kzTpMtmbVao
 

Nese per kete film nuk ja vlen te flasesh, per fenomenin qe ai perfaqeson ja vlen shume.

“DEPARTURES” eshte nje prodhim i 2008-es qe ka fituar plot 10 Cmime te Akademise se Filmit Japonez (”oscar” japonez 2008), si dhe Oscar amerikan si “filmi me i mire i ne gjuhe te huaj”, 2009.
Me gjithe keto çmime, thua me vete se, edhe pse mund te behet fjale per nje film popullor, pridhim i kinemase eksploitative, gjithsesi duhet te kete nje fare cilesie. Dhe problemi eshte pikerisht ky : “DEPARTURES” jo vetem qe nuk eshte film, por as telefilm nuk eshte.Ekzaktesisht, eshte nje telefilm i keq.

Fitimi i kaq shume çmimeve dhe medaljeve ne fakt konfirmon se ne ç’gjendje te rende jane anetaret e akademive te filmave te ketyre vendeve dhe gjendjen reale ne te cilen eshte katandisur kinematografia e quajtur shpesh popullore. Nje tmerr i vertete ! Kisha vite qe nuk isha pare nje film më te aplikuar se ky, a thua se regjizori kish permbushur nje “plan pesevjeçar” duke xhiruar planet filmike njeri pas tjetrit (plan plan, thuhet ne frengjisht) dhe ku gjithshka eshte e parashikueshme, debilizuese dhe femijerore. Dola nga kinemaja ne krye te 30 minutave…

Dhe une qe qahem çdo vit per çmimet mediokre qe shperndan akademia franceze e filmit (Cesar - nje lloj i Oscar per kinematografine franceze). Pffff…..

Filmat kontraversë nuk kane ndonje gje te keqe, por pikerisht jane te keqinj duke filluar nga momenti kur ata fabrikohen si te tille, pra si kontraversë. Me demek, i tille eshte dhe ky i fundit i Lars Von Trier-it (qe shtypi e konsideron me te madhe si subversiv). Edhe pse nuk eshte tamam ashtu…

Po shpjegohem : Lene mënjane disa vetetima estetike, problemi i ANTICHRIST-it me duket se eshte fakti qe Lars Von Trier deshton ne figurizimin (filmizimin) e betejes midis dy heronjve te vetem te filmit (nje çift, nje grua dhe nje burre, vetem keto dy personazhe ka gjithe filmi). Deri dhe dialogjet duket se jane te privuara nga dialektika. Problemi eshte tek tentativa per te realizuar diçka si poemë, por si poeme hieratike, te ngurte, solemne. Gjithshka eshte pa relief, e sheshte : edhe ç’mund te shfaqej si guximtare, kafshuese, perfundimisht kthehet ne patetike. Qesëndia kthehet ne qesharake…

Megjithate, dy-tre gjera :

Se pari, filmi rikonfirmon limitet e kinematografise se danezit Von Trier qe ne fakt, permblidhen me nje fjale te vetme : uni (une, une une!) prej nga rrjedh dhe nje banalitet relativ intelektual : per shembull “Breaking the waves” ka qene film i realizuar mire, por jo pak monolitik; ” Dancer in the dark” ishte film polic; “Dogville” - formalisht impresionant, por i kufizuar ne ate ç’ka rrefen. Nderkohe qe “Idioterne” ose “Manderlay“, kane qene filma te mire sepse gjenin nje pike perthyerje qe lejon lindjen e dyshimit, dyzimit : i pari permes nje perzierje interesante te performaces dhe sentimentales, ndersa i dyti, permes perzierjes se formalizmit dhe sensualitetit.

Se dyti, persa i perket kritikes ne raport me filmat e Lars von Trier-it : eshte bere e modes te etiketohet menjehere regjizor-mizogjin (qe urren grate). Keshtu qe kritika ben po te njejten loje qe ben dhe regjizori : ajo zgjedh nje pike shikimi unist, te tipit : “ja rregullojme ne qejfin ketij“, identikisht sikunder “ja rregullon qejfin” heroinave te tij regjizori, ne filmat e tij. Degjova qe ne konferencen per shtyp te regjizorit ne fjale, pas prezantimit te “Antichrist” ne Festivalin e fundit ne Kanë, nje kritike kinemaje i kerkoi shprehimisht atij t’u kerkoje falje publike (!!) grave, per mizogjinine e tij ! Nuk i thuhet nje gje e tille nje njeriu (Lars von Trier-it) qe sapo ka dale nga spitali psiqiatrik ku ka ndenjur plot nje vit !… Po me kujtohet rasti i dramaturgut Antonin Artaud (nuk po i krahasoj), i kataloguar (ne vitet ‘40) si skizofren ! A thua se kritika ka per mision te sheroje artistet ?!!

Se treti: dedikimi i ANTICHRIST-it (lexohet ne titrat, ne fund te filmit) regjizorit rus Andrei Tarkovsky nuk me duket pretencioz. Perkundrazi, nga kjo ane, pashe nje film goxha kryeulët, dmth nje film qe thjesht kerkon zgjidhje te reja kinematografike, por qe per fat te keq nuk i gjen. Beja habi qe njerezit iknin nga salla (me demek, te revoltuar) gjate filmit, sepse ANTICHRIST eshte vertet i pademshem, i parrezikshem (inoffensif).

U bë ca kohe qe shikoj filma qe fillojne mire, jane shume premtues, pastaj magjia fillon e zbehet… Ndofta regjizorët bejne nje fare perpjekje per ta filluar mire ( ils se sont gratté la tete…), pra e kane vrare mendjen per ca kohe, pastaj…

Ndofta duhet te mesohemi qe brenda nje filmi, jo gjithshka eshte ose e persosur, ose zero me bisht. Por kjo puna e fillimit mirë, biles shume mire, dhe me pas zbehja e cilesise… sikur me inatos ca.

Jean-Claude Brisseau eshte regjizor shume shume i lëvdueshëm, shume biles. Une i dua fort filmat e tij. Por ky i fundit sikur vuan ca nga “semundja” e cituar me siper. Pa ja hequr asnje fije floku vlerat e here pas hershme.

Brisseau edhe kesaj rradhe shtron ne filmin e tij pyetjen e famshme mbi kenaqesine femerore, ne sensin seksual te fjales. Por kete rradhe duke shkuar me larg, duke u aventuruar ne fushen e psiqikes, dhe me sakt te hipnozes.

Sandrina eshte nje vajze e re qe fati i jep nje trashegimi jo te neglizhueshme financiare. Dhe qe prej atij momenti ajo vendos te braktise punen, te dashurin e saj (me te cilin gjerat nuk shkonin aq mire…) per te eksploruar forma te reja seksualiteti. Behet fjale per lirine, por dhe kufijte e saj, limitet e trupit (fizik) dhe misteret e botes. Te gjitha keto, jo si nje traktat konceptualist (alla Haneke), por permes rrefimit (nje nga skenarët më interesante qe me eshte dhene te shikoj keto kohet e fundit), dhe permes mizaskenes (regjizures).

Por regjizori Brisseau s’ka parà, askush nuk do ta financoje. Dhe filmat e tij dallohen nga 100 metra larg si filma “varfanjakë”. Per disa filma, nje gje e tille kthehet ne force. Tek filmat e Brisseau, ajo kthehet deri diku ne handikap (eshte ca e ngaterruar pse eshte keshtu… flasim nje here tjeter). Ndofta dhe titulli ka nje doze nga ironia e regjizorit : “Në aventure“.

ps: duke shkruar te gjithe keto, po kam ndjesine qe filmi me ka pelqyer shume me shume se sa ndjeva kur dola nga kinemaja. Aq me mire !

trailer i filmit : http://www.dailymotion.com/video/x7txnx_a-lyaventure-ba-fr_shortfilms

Sam Raimi eshte regjizori i filmit kult “Evil Dead“, te cilin e pat realizuar ne 1982, ne moshen 20 vjeç. Dhe sigurisht, regjizor i “Spider-Man”-it.

Me “Drag me to Hell” (”Merrmë ne ferr”), Sam Raimi i eshte kthyer dashurise se pare, dmth filmit horror. Ne qender te filmit eshte nje vajze e re amerikane punonjese banke, jo pak arriviste, e kompleksuar nga origjina e saj fshatare.

Ajo qe eshte interesante eshte se çdo skene e filmit eshte e ngritur mbi principin e te kundertes se asaj qe mund te pritej: filmi fillon keshtu : nje meksikan i vogel vjedh tek nje familje… ciganësh ! Humori shpesh eshte i zi, klishetë jane më së shumti ato te “B movie”, por efikase. Duket qe regjizori eshte argetuar duke realizuar filmin e tij, dhe mua po ashtu me argetoi (per mire), shpesh u tmerrova : shpesh qesha me gjithe zemer ! lol