AUTORI

 Per fat te mire, nje portret te gjate te regjizorit rus Andrej Tarkovski e kam shkruar dikur ketu, ndaj nuk ja vlen per tu ndalur ne anen biografike te vepres tij. Nese do kish diçka qe do shtoja, do kish te bente me atë se si ka ndryshuar perceptimi i filmave te tij ne syte e mi, ne keto 10 vite harlisjeje timen kinematografike.

Mendimi im eshte se ka nje ndryshim aspak te neglizhueshem midis 5 filmave te pare te Tarkovskit, (realizuar ne Bashkimin Sovjetik) ne 20 vitet e para te krijimtarise se tij (ndermjet viteve 1960 dhe 1979 - “Ivan’s childhood”, “Andrej Rublev”, “Solaris”, “The mirror”, “Stalker”) dhe dy te fundit, “Nostalghia” dhe “The sacrifice” - realizuar gjate peridhes 1980- 1986, vite te mërgimit te Tarkovskit neper Europe. Sipas meje, problemi qendron pikerisht tek keta dy te fundit te cileve, ne ndryshim me 5 te parët (te cilet perbejne dhe trungun e vepres se regjizorit ne fjale), u mungon diçka nga magjia tarkovskiane. Kjo diçka, gjithmone sipas meje, ka te beje me faktin qe tek “Nostalghia” dhe “The sacrifice”, Tarkovski bie ne manierizem, pra “il fait du beau avec du beau” (ben art nepermjet artit), e nderton te bukuren nepermjet te bukures. Biles nese do te aventurohesha ne hipotezen time, do thoja qe nese Tarkovski do kish vazhduar te jetonte edhe pas renies se komunizmit ne Bashkimin Sovjetik, do kish realizuar filma te keqinj, reaksionare, kryesisht te natyres spiritualisto-patetike : ne dy filmat e fundit ne fjale, per fat te keq, keto elemente jane tashme jo pak prezente….

Keshtu qe te flas per filmat e Tarkovskit, i bie te flas mbi te gjitha per 3 nga filmat e tij te realizuar ne Bashkimin Sovietik, per “The Mirror” (Zerkalo - “Pasqura”) - per mendimin tim filmi me i bukur auto-biografik i realizuar ndonjehere; per “Stalker” - filmi me i bukur n’bote, dhe “Andrei Rublev” - nje nga dy-tre filmat me te mire biografike te relaizuar ndonjehere ne kinematografi. Sa per “Ivan’s childhood” (femijeria e Ivanit), mendoj se nuk i kalon kufijte e kuriozitetit si filmi i pare me metrazh te gjate i regjizorit, ndersa per “Solaris” do mjaftonte te thuhej se vete regjizori nuk kish qejf te fliste per të…

 
Siç shprehem me lart, “Stalker” eshte per mua filmi me i bukur ne bote ! Sa here e kam parë, kam patur te njejten ndjesi : me eshte dukur sikur e shikoja per here te pare ! Per fat, nje here te vetme e kam pare edhe ne ekran kinemaje !!

“Stalker” (jo rastesisht titulli i filmit mban emrin e personazhit kryesor, nderkohe qe fare mire filmi mund te titulloj “Zona”) eshte himn i Tarkovskit per ate qe personifikon pikerisht personazhi i tij kryesor, Stalker-i dora vetë. Njeri i rendomtë, i zakonshem, jo ndonje inteligjence e veçante (duhet bere kujdes ç’thote e shoqja e tij ne fund te filmit, kur ajo i drejtohet kamerës dhe i flet vetë kamerës (dmth, spektatorit) )

Skena kyç (”mesazhi” i Tarkovskit - po e them keshtu…), eshte kur Stalker, andej nga mesi i filmit, i hap zemren dy bashkudhetarëve te tij e u flet per mendimet e tij mbi boten dhe njeriun. U thote qe njeriu, kur eshte femi, i njomë, eshte i brishte, delikat; kur plaket, behet si ajo pema, ashpersohet, ngurtesohet. U thote :

“... Let everything that’s been planned come true. Let them believe. And let them have a laugh at their passions. Because what they call passion actually is not some emotional energy, but just the friction between their souls and the outside world. And most important, let them believe in themselves. Let them be helpless like children, because weakness is a great thing, and strength is nothing. When a man is just born, he is weak and flexible. When he dies, he is hard and insensitive. When a tree is growing, it’s tender and pliant. But when it’s dry and hard, it dies. Hardness and strength are death’s companions. Pliancy and weakness are expressions of the freshness of being. Because what has hardened will never win…“.

Stalker (personazhi) eshte toleranca, fragiliteti, butesia, njerezorja. Atij ja kushton filmin Tarkovski. Dhe jo rastesisht i ben nje dhuratë : nje njeri kaq i rendomte, ka sjelle ne jete nje vajze qe vertet eshte me te meta fizike (handikape), por qe ka dhunti hyjnore (skena e fundit e filmit) !

- Sa per “Zonën” : ne fakt, “Zonën” nuk e ka krijuar Stalkeri. Që ne fillimte filmit, mund te lexohet nje tekst qe shpjegon se ka ndodhur nje katastrofë berthamore (obsesioni i Tarkovskit me luften atomike, tipike e viteve ‘70, kur u realizua filmi) apo nje katastrofe nderplanetare (nje meteor ka rene mbi toke… diçka e tille, - “por dhe une vete nuk e di mire“- thote teksti).
Tarkovski niset nga ky fakt, e merr ate si te mirëqënë, dhe ngré historine e tij me “stalker”.

Natyra : natyra eshte “personazh” më vete në film. Biles ka nje detaj te hatashëm: natyra e “Zonës” ndryshon ne funksion te “humorit”(te sjelljeve) te dy vizitorëve (shkrimtarit dhe fizikantit). Kur ne fillim te filmit njeri nga te dy tenton t’i afrohet “dhomës” duke i rënë shkurt, natyra egersohet, fillon era… etj etj. Ne fund fare, kur te tre ndodhen dy hapa larg dhomës dhe nuk sherrosen më (ulen kembekryq), nje shi i mrekullueshem qe zgjat 5 minuta rrjedh pa pushim si per te thene: “Zona po shfryn gjithe ç’hoqi nga dy njerez pa din e pa iman (qe nuk besojnë…)”.

 Ka shume gjera per te thene per “STALKER”-in e famshem, sepse eshte nga ato filma qe sot, s’ka regjizor ne bote qe do mund ta bente ose qe do guxonte ta realizonte (do te etiketohej menjehere si “megalloman”, “pretencioz”, … biles patetik !). Shkurt, eshte si puna e te shkuarit ne Hënë: sot, askush nuk imagjinon te rishkohet perseri ne Hënë ! Pse ? Sepse ashtu sikunder ne Hënë njeriu shkoi ne nje periudhe precize te Historise se njerezimit, ashtu edhe ‘STALKER’-in, Tarkovski e realizoi ne nje periudhe precize te krijimtarise se tij. E ka bere ne vitin 1979. Para tij, ne te njejtin dhjetevjeçar, më ekzaktesisht ne 1971, Tarkovski realizoi SOLARIS, per te cilin siç thashe me lart, ai vete ka qene shume kritik (e qe pa dyshim, eshte ndofta filmi me i dobet i Tarkovskit), ndersa ne 1974-en, pat realizuar “Zerkalo” (”pasqura”). Pikerisht, ne kohen ndermjet “pasqyres” dhe “stalker”-it Tarkovski formuloi ne menyre precize mendimin e tij estetik per kinemane (ne libri “Koha e skalitur”),gje qe ndihmon per te kuptuar më mire STALKER-in, nga ana artistike.

Më konkretisht :
“STALKER” ka nje ritëm hipnotik, disi “te ngadalshem”, por si marramendes, si “te çuditshem”. Pse ? Sepse Tarkovski, gjate atyre pese viteve (’74-79), ne librin e tij ” koha e skalitur”, percaktoi elementin baze ne nje film, qe ai e quaji figure kinematografike. ç’fare eshte ky element baze, sipas Tarkovskit ? Sipas tij, ky element baze eshte koha, por JO ne sensin e pseudo-ritmit artificial nepermjet montazhit, kolazhit, por koha qe rrjedh qofte edhe brenda nje plani filmik te vetem, pra si kohe organike. Sipas Tarkovskit, koha, ritmi ne nje film NUK rrjedh falë montazhit, por rrjedh perkunder tij ! Montazhi sherben veçse per te organizuar strukturen e filmit, per te “bashkuar” pjesezat e tij, por me kusht qe në secilen “pjesez” koha te ushtroje tashmë presionin e saj. Ndaj dhe filmi te jep pershtypjen e nje filmi “aventure” por… te ngadalësuar ! Dhe pikerisht, kjo diference tempo-je, ritmi, ndryshon gjithshka dhe e ben filmin te jete ai qe eshte : hipnotik !

Ka dhe ca gjera te tjera per te thene. psh, “STALKER” eshte nje film qe po ta vesh ré me kujdes, te tre personazhet kryesore meshkuj formesojne nje “trup” te vetem, nje trup me tre koka (si te thuash). Dhe meqe mungon prezenca femerore pothuaj gjate gjithe filmit, hapsira perpara se te shkojne tek “Dhoma e Dëshirave” ka forma te buta femerore (fotoja djathtas). Sikur Tarkovski do te na thote: “Kur s’ka femer, ajo eshte gjithandej, eshte vete natyra !“.

Nga ana tjeter, më duket se nuk duhet me u ngut me i paragjyku personazhet e filmit. Fundja, edhe shkrimtari, edhe fizikanti, terhiqen, nuk kryejne ndonje akt final te pa-riparueshem. Asnje nga personazhet nuk duket te jete i denuar paraprakisht nga skenari (dmth, nga regjizori qe eshte dhe skenarist). Shkrimtari, vertet alkolik, por nganjehere shfaq edhe ndershmeri dhe mendjendritshmëri. Po ashtu fizikanti (profesori), motivet e te cilit per te atomizuar “Zonën” fundja, jane motive nobël.

In fine, pas kaq heresh qe e kam pare, filmi duket te jete nje parabolë morale mbi humbjen e besimit (sigurisht, jo vetem atij fetar, religjioz, por BESIMIT, ne sensin filozofik) nga ana e njeriut modern. Jo rastesisht “Stalker” eshte, te pakten ne aparence, i zhanrit fantastiko-shkencor !

Ajo qe eshte interesante eshe fakti qe, e besojme apo jo mitin e kesaj “Zone” (dhe te te famshmes “Dhomë te deshirave te realizueshme” qe ndodhet ne fund te Zonës), filmi mbetet i mrekullueshem, magjepes. Pra si te thuash, me duket se ‘Stalker’ e tejkalon te verteten skenaristike, “fantastiko-shkencore” (”ka apo s’ka “Zonë“, “ t’i realizon apo jo Dhoma dëshirat“…), stad ne te cilin do mbeste çdo film i rendomte i ketij zhanri. Filmi e tejkalon kete stad banal te se “vertetes” skenaristike, duke u kthyer ne poeme filozofike. Ne poemen me te bukur, per mua, bere ndonjehere ne kinematografi !

top-5 i preferencave te mia per filmat e Tarkovskit :

1. ‘Stalker‘
2. ‘Zerkalo’ (the mirror)
3. Andrei Rublev

4. The sacrifice
5. Ivan’s childhood

 Eric Rohmer (emri i vertete i te cilit eshte Jean-Marie Maurice Scherer) ka vdekur kete vit (2010) dhe eshte ne fakt, babai i vertete i “nouvelle vague”-s franceze, te viteve ‘60. E ka pas filluar si shkrimtar, ne vitet ‘50, e me pas si kritik, kur dhe krijoi revisten e famshme “Cahiers du Cinéma”, tribuna e “vales se re” franceze qe po lindte asokohe.

Jo pak prodhimtar (26 filma ne 50 vite karriere), deri ne moshe te thyer, 90 vjeçare, kur dhe mbylli syte, filmat e tij (tek te cilet, eshte vete skenarist e vete regjizor, pa asnje perjashtim), ndahen ne kater grupe :

- Grupi i pare me 6 filma (1960-1972) qe i perkasin “Rrefimeve morale” (Contes moreaux)
- Grupi i dyte me 6 filma (1977-1987) qe i perkasin “Komedive dhe proverbave” (Comédies et proverbes)
- Grupi i trete me 4 filma (1990-1998) qe i perkasin “Kater stineve” (Contes des quatre saisons)
- Grupi i katert me 3 filma (2000-2007) - nje triptik prej 3 filmash, kryesisht te natyres historike.

Duhet theksuar se filmat e secilit “grup”, nuk kane te bejne asfare me njeri-tjetrin, edhe pse, ne vepren totale te regjizorit, ka nje koherence impresionuese : behet fjale per personazhe qe duhet te marrin nje vendim, duke i “gjetur” argumetet tek imagjinata (imaginary) e tyre. Pra superpozohen dy hapsira, objektivja (relaiteti qe na pershkruan kamera) dhe subjektivja, qe ndertohet ne menyre imagjinare nga personazhi kryesor. Per Eric Rohmer, ne ndryshim nga letersia, muzika apo piktura, kinemaja nuk eshte arti i sugjerimit apo metafores, por ai i percaktimit : filmat e tij perdorin te gjitha burimet e dualitetit imazh-zë, obktivitet-subjktivitet, vertetesi-genjeshter.

Kur Rohmer vdiq, nje aktor fetish i tij, Fabrice Luchini, me kujtohet te kete thene ne TV qe “Rohmer ishte ndofta regjizori më i lirë francez“. Duhet te kete patur fort te drejte, sepse prodhimi i filmave te tij, i neshtrohej nje disipline qe nuk gjen rast te dyte ne kinemane franceze : nje publik konstant, besnik, as shume i madh, por as edhe shume i vogel, gje qe e lejonte regjizorin te amortizonte shpenzimet e filmave te tij dhe te siguronte vazhdimesine relativisht te rrjedhshme te vepres se tij (ne nje fare menyre, si rasti i Woody Allen ne USA, perjashto kete periudhen e fundit europiane).

Pse i dua kaq fort filmat e Rohmer-it ?

Temat kreysore te filmave te tij jane kryesisht genjeshtra, mekati (jo ne sensin fetar, por filozofik), morali. Behet vertet fjale per moralin, ne filmat e tij. Por jo per ate moralizues, por per nje tjeter : per ate moral qe interesohet per pikturen e zemres njerezore, humane. Ne fund te filmave te Rohmer, pa dhe nje perjashtim te vetem, une si spektator, jam ndjere gjithmone “i kapur mat” (to be revealed), i revelacionuar veçse prej … DASHURISE !

Ose, ne se do ta permbidhja me nje shprehje te vetme : filmat e Eric Rohmer me kujtojne vargun e famshem te Arthur Rimbaud :
“Ah ! Que le temps vienne
Où les cœurs s’éprennent“.

(Ardhte ajo kohe, kur zemrat bien ne dashuri !)

top-5 i filmave te mi te preferuar nga ky regjizor :

1. Le rayon vert (Rrezja e gjelber - aka “summer“) - 1986
2. Ma nuit chez Maud (Nata ime tek Maud - aka “My Night at Maud’s”) - 1969
3. Pauline à la plage (Paulina ne plazh - aka “Pauline at the Beach”) - 1983
4. Les amours d’Astrée et de Céladon (Dashurite e Astresë dhe Celadonit - aka “Romance of Astrea and Celadon”) - 2007
5. Le genou de Claire (Gjuri i Klares - aka “Claire’s Knee”) - 1970
     

 Nese eshte Pasolini ai qe “më flet” me filmat e tij më shume se regjizorët e tjere, Michelangelo Antonioni-n (nje portret i tij eshte ketu ) do ta vendosja te dytin per nje arsye krejt tjeter : novatorizmi kinematografik i tij më ka mrekulluar sa here kam pare a ripare punët e tij !

Do ta ilustroj kete me nje histori te vogel qe kam lexuar ne biografine me te fundit kushtuar Jean Luc Godard-it, botuar keto kohe ne France :
Jemi ne 1962. Godard ka tronditur boten e kinemase, me filmin e tij te pare fare “A bout de soufle” (Breathless) - 1959, dhe ai vete konsiderohet si “kapobanda” i “Nouvelle vague” (”Vales se re”) franceze, qe ben po aq buje sa dhe Neo-realizmi italian, pikerisht nga e cila, djemt e rinj parizianë kane marre huà babain e tyre shpirteror, dmth Roberto Rossellini-n. Keshtu qe, asgje më e natyrshme per Godard-in te ftoje ne 1962-shin, ne Paris, “babain” e tij - dmth Rosellinin -, per ti treguar vepren e tij te re per te cilen eshte aq krenar : “Vivre sa vie” (My Life to Live), ne nje mbremje speciale enkas per mjeshtrin e madh italian. Deri ketu, gjithshka shkon mire.
Ne fund te filmit, Rossellini nuk pipetin asnje fjale. As per mire, as per keq. E njejta gje te nesermen : asnje levdate, asnje kritike, deri ne momentin qe Godard percjell me makinen e tij per ne aeroport “babain” e tij shpirteror. Andej nga gjysma e rruges (historine e tregon sot nje person i trete, i ndodhur ne veture), me ne fund Rossellini hap gojen dhe leshon fjaline e tmerrshme, qe per pak u kushtoi jeten te treve (Godard, qe eshte ne timon, i traumatizuar nga ajo qe i degjojne veshet, per pak sa nuk ben aksident !) : “Jean Luc, - i thote Rossellini, - paske filluar te biesh ne Antonionizëm… !“.

Dhe kjo e ka nje shpjegim : Antonioni kish realizuar ne 1960-en filmin e tij te famshem “L’Avventura”, pritur keq jo vetem nga publiku i Kanës, por dhe nga elitat kinematografike te kohes, ose thene shkoqur nga Rossellini me shokë, te cilet e konsideronin ate, kryesisht per nga ana e formes, si film-imposture, si shtirje kinematografike. Dhe “Vivre sa vie” i Godard-it eshte fiks i 1962-shit, dy vite me pas ! Dhe eshte evidente ndikimi antonionian ne filmin e francezit : Rossellini nuk ishte gabuar, edhe pse e thoshte kete gje ne sensin pejorativ !

Edhe pse kemi diskutuar tashme per “L’avventuren” e Antonioni-t, sidomos per formen e tij, nese do ta permblidhja me dy fjale, risia e atij filmi ishte përurimi qe ai i ben asaj qe Deleuze e quan “imazh-kohe”, ne ndryshim total me “imazhin-veprim”, me te cilin ishte mesuar deri asokohe tradita kinematografike (edhe pse, elemente te “imazhin-kohe” ekzistonin tashmë ne jo pak filma te meparshem, qe nga ata te Jean Vigo e deri tek Ozu e Mankiewicz). Por pa dyshim, “L’Avventura” e Antonionit eshte inaguruesi i Madh i modernitetit ne kinema, modernitet te cilin regjizori nuk pushoi, nga filmi ne film, së çuari ne maja edhe me te larta.

Dhe diçka te rendesishme ne fund : Antonioni edhe pse vdiq veçse para tre vitesh, de facto ka pushuar se beri filma qe ne 1982, me “Identificazione di una donna” - capolavoro ! Qe prej 1985-s dhe deri kur vdiq ne 2007-n, ka qene i paralizuar. As per te folur, nuk fliste. Nje gafë e madhe e tij ka qene qe pranoi qe gjermani Wim Wenders te drejtonte, ne 1995-n, me demek nen mbikqyrqjen e Antonionit (mbikqyrje i thençin ! - gjeniu italian “drejtonte” nga karrikja e handikepit…) filmin “Al di la delle nuvole” (nje zero me xhufke !!), gje qe i vesh atij filmi, de jure, autoresine e Antonionit. Ndaj dhe them me lart se, Antonioni e ka mbyllur realisht, de facto, karrieren e tij qe ne 1982-shin, me perlën “Identificazione di una donna” (dhe pike).

top-5 te preferencave te mia per filmat e tij :

1. L’avventura - 1960
2. Professione : reporter - 1975
3. Il deserto Roso - 1964
4. Identificazione di una donna - 1982
5. Zabriskie Point - 1970

bo booo, ngelen jasht “Blow up” dhe “L’eclisse” ! …

Foto nga 5 filmat e lartpermendur :

Ja 5 te preferuarit e mi :

1. Filmat e Pasolini-t

Nese do me detyronin te zgjidhja me patjeter nje dhe vetem nje regjizor te preferuar timin (gjithmone prej atyre qe u ka shkuar shpirti ne parajse), do zgjidhja italianin Pier Paolo Pasolini dhe filmat e tij.

Nje portret te tij e kam pas shkruar ketu (me kujtohet fort mire qe ne nje pjese te madhe, portretin e tij e kish pergatit peoples), ndaj nuk po ndalem tek personaliteti i tij. Por po flas te pakten per nje film, qe eshte domethenes per krijimtarine e gjeniut italian, per “Ungjillin sipas Shen Mateut” (Il vangelo secondo Matteo) - 1964.

  Bazuar tek Bibla, kush nuk ka bere film mbi jeten e Jezu Krishtit : duke filluar nga ata te Cecil B. De Mille (ne vitet ‘20), vazhdo me mediokritetin scorcesian “The Last Temptation of Christ” (1988), e per te mberritur tek shemtia e shemtirave e Mel Gibson-it “the passion of the christ“(2003).

Sa here e kam pare “Ungjillin sipas Mateut” te Pasolinit (e kam ne dvd : duhet ta kem pare mbi 5-6 here, pa numeruar shikimin e fragmenteve te shkeputura…), me ka lind automatikisht ne mendje pyetja : si ka mundesi qe vetem Pasolini ja del te më prekë, me historine e Jezusit te Nazaretit ???

Jo rastesisht e zgjodha kete film, per te thene diçka per Pasolinin. Sepse, duke qene se filmi tregon historine më te rrefyer te historise se njerezimit (te pakten te asaj judeo-kristiane), kthehet ne shembullin par excellence qe konfirmon se, ne kinematografi, bukuria si kategori estetike e sociale, nuk ka fort te beje me origjinalitetin e historise, pra me ngjarjen qe tregon filmi, por me 1001 gjera te tjera, qe permbledhtazi mund ti biem shkurt e ta quajme art. E qe sigurisht, e gjejme tek Pasoloni, qe ne filmin e tij, eshte ekzaktesisht antiteza, e kunderta e atij te bere nga Mel Gibson ! Estetikisht, moralisht, artistikisht… E K Z A K T E S I SH T e kunderta !

Do doja shume te shkruaja diçka edhe per nje tjeter film te tij, “Salò o le 120 giornate di Sodoma“, nje nga eksperiencat e mija personale më autentike ne kinema : ne nje sens tjeter ndofta, por po aq remarkable sa dhe “Ungjilli sipas Mateut”. Pa harruar “Accattone”-n, filmin e tij te pare, per te cilin kam nje afeksion qe… nuk gjej fjale ta them !
(me vjen ne mend korçari, qe pat shkrujt dikur ne nje postim te tij : “Në kinematografi, ka patur dy poetë : Murnau dhe Pasolini. Te tjeret jane mjeshtra te medhenj”. S’kam si te jem më dakort me kete !!)

Dhe hajde bej nje top-5 te filmave te preferuar te Pasolinit …

1. Il vangelo secondo Matteo (1964)
2. Salò o le 120 giornate di Sodoma (1975)
3.Accattone (1961)
4. Mamma Roma (1962)
5. Décameron/Canterbury/Il fiore delle mille e una notte

Foto nga dy filma te tij : “Accattone” dhe “Salo”.

 Nese ka nje regjizor sot ne bote, filmave te te cilit mund tu heqesh zerin dhe prap se prap jane te mrekullueshem, ai eshte Tsai Ming-liang (ose Ming-liang Tsai, siç njihet ne boten anglofone). Keshtu qe mund te thuhet me plot gojen se regjizori ne fjale eshte nga te paktit fare-fare qe ben kinematografi te kulluar, ku imazhet flasin vete, dhe nuk kane nevoje per zë. Per me teper qe ne filmat e tij personazhet flasin shume shume pak, per te mos thene asfare , tamam ashtu sikurse dhe ishte ne gjenezen e saj kinemaja : memece !

Me origjine kineze por i lindur ne Malajzi, Tsai Ming-linag studion kinematografine ne Taivan dhe fillimisht punon per TV. Filmi i tij i parë artistik daton vitin 1992 dhe ne keto 20 vite ka realizuar gjithesej 9 filma.
Nje nga dy figurat kryesore te asaj qe u quajt “vala e re tajvaneze” e viteve ‘90 (tjetri eshte regjizori Hou Hsiao Hsien), filmat e Tsai Ming-liang-ut, shume te levduar neper festivale nderkombetare filmi, shquhen per nje modernitet qe kap maja vertet te paimagjinueshme. Ne nje fare menyre, ai eshte padyshim trashegimtari më i denje i Antonionit, nese e kemi fjalen per modernitetin kinematografik te vepres se tij, gjithe duke ruajtur nje strukture shume shume here me pak komplekse dhe shume më “naive” se ajo e filmave te mjeshtrit italian.

Top-5 i filmave te Tsai Ming-liang : (click mbi titujt e filmave per komentet respektive per ta)

1. I don’t want to sleep alone
2. Vive l’amour
3. The Wayward cloud
4. The river
5. Face

Gjithsesi, eshte e veshtire te besh nje klasifikim te filmave te tij, per arsyen e thjeshte se te gjithe, ata kane nje nivel me shume se te admirueshme cilesor ! Fakti qe tre filmat e tjere te tij “What Time Is It Over There?”, “Good Bye, Dragon Inn” dhe “The Hole” vlejne po aq sa 5 filmat e lartpermendur, konfirmon kete gje.

 Kam pas shkruar ketu nje portet te David Lynch tek tema “50 kineastet me te medhenj te shek XX”, keshtu qe nuk po ndalem perseri tek profili i tij artistik. Me kete postim, doja thjesht te konfirmoja dashurine time te pamate per filmat e tij !

Megjithate, vlen per t’u percaktuar diçka : Lynch eshte shembulli par excellence i asaj se sa ndryshojne veprat e nje regjizori, qofte ky dhe i talentuar, ne funksion te produksionit (pra financimit te filmit). Sa më te varur ka qene finaciarisht nga producentet, aq më pak të lirë kane qene filmat e tij (”Dune”, “Elephan man”, “Wild at Heart”, “The straight story” - te cilet edhe pse jane filmat më te njohur te tij, nuk jane domosdoshmerisht ata më te mirët !). Nderkohe qe, kur Lynch nuk ka realizuar filma te porositur nga kompanite kinematografike dhe nuk eshte kushtezuar nga producentët, ka realizuar edhe filmat e tij me te magjishem : “Eraserhead” (1976), “Twin Peaks: Fire Walk with Me” (1992), “Mulholland Drive” (2001), “INLAND EMPIRE” (2006) - me kete te fundit, ekzigjencat e tij artistike kane shkuar vertet shume shume larg !

TOP 5 personal per filmat e David Lynch :

1. Mulholland Drive
2. INLAND EMPRE
3. Twin Peaks: Fire Walk with Me
4. Eraserhead
5. Lost Higway

Pedro Costa e ka shpjeguar vetë si ka arritur aty ku ka arritur sot :

Deri në vitin 1997, regjizori i ri portugez kish xhiruar tashme dy filma : “O Sangue” dhe “Casa de lava“. Siç tregon ai vete, ne ne fare menyre, Costa kish filluar te fitoje statusin e regjizorit autorial. Po merrte patenten e “regjizorit autorial europian”. Po behej figurë !

Pikerisht ne 1997, Costa xhiron “Ossos” (Kockat), fitues i Luanit te argjente ne Festivalin e filmit ne Venecia. “Ossos” u xhirua ne periferite e varfra te Lisbones, gjithmone sipas kodeve te xhirimit te nje filmi : produksion e post-produksiton, camera 35mm, carrelio (travelling), drita prozhektoresh, asistentë regjizorë… bla bla bla.

Siç rrefen vete regjizori, sa më tepër qe xhirimi avanconte (gjithkush ne postin e tij, rutinë e perditshme filmimi… etj etj etj), aq me shume ndjehej nje far sikleti, ne gjirin e ekipit te xhirimit : ndihej shija e nje far genjeshtre, e nje çekuilibri moral midis realitetit mizerabel te kesaj periferie te Lisbones, dhe menyres “klasike” (profesionale) te filmimit; çekuliber konkret midis, nga njera anë varferise se pashprese qe pershfaqej perpara kamerave dhe nga ana tjeter, energjise se harxhuar prapa kamerave (nga ekipi teknik). A thua se kjo lagje, kjo periferi, e refuzonte nje kinema te tille, nje film te tille, nje xhirim qe perdorte teper dritë prozhektorësh per te ndriçuar nje zone te tille, te erret, te pisët, banoret e te ciles ngriheshin ne 5 te mengjesit per te punuar si shtrues asfalti rrugesh ose pastruese shtepish, dhe ktheheshin ne 9 te darkes per te fjetur. Shkurt, niseshin me nate e ktheheshin me nate !

Nje mbremje, Pedro Costa vendos te nderprese dritat e prozhektoreve. Qofte dhe per pak çaste. Duke vene gurin e pare te nje kinematografie te re, ku drita kthehet ne erresire/ditë : regjizori kuptoi se, ne fakt, ai nuk kish nevoje as per asistentë regjizorë, as per carrelio e prozhektore, as per producentë. Ndjeu qe ajo qe deshironte, ne fakt, ishte te qendruarit vetem per vetem me njerezit e kesaj lagje, te qendruarit vetem per vetem me disa njerez qe i do fort. Dhe keshtu, pak e nga pak te gjente ritmin e punes se xhirimit, ritem qe u shkonte per shtat banoreve ne fjale, hapsires se jetuar prej tyre. Lind keshtu “Ne dhomen e Vandës” (No quarto da Vanda, 2000) dhe “Perpara Rini !” (Juventude em Marcha - COLOSSAL YOUTH, 2006). Dy kryevepra, dy monumente kinematografike.
Pedro Costa rishpiku kinemanë !

Vetë Costa thote se nuk ka shpikur asgje ! Biles sipas tij, ai eshte thjesht nje regjizor hollywoodian, ne sensin klasik. “Ne sensin qe, ashtu sikurese kufijte e kinemase hollywoodiane klasike ishin te kushtezuara nga studioja, njesoj edhe puna ime- thote Costa, eshte e kondicionuar nga lagja Fontainhas” (e cila, prej 4-5 vitesh nuk ekziston më).

Serge Daney, kritik francez i kinematografise, ka pas thene per Straub-ët qe, “Per ta, ekziston vetem ai(ajo) qe reziston, qe ben rezistencë“. Tek Pedro Costa, nxenes i Straub-ëve, reziston vetem ai(ajo) qe shuhet (zhduket, humbet), ku me shuarje (zhdukje), nenkuptohet ai (ajo) qe egziston permes kesaj shuarje(zhdukjeje). Vanda (”Ne dhomen e Vandes”) dhe Ventura (”Perpara Rini”- COLOSSAL YOUTH) misherojne pikerisht kete zhdukje (shuarje)- atë te lagjes Fontainhas.

prolog : Ne edicionin e vitit 2006 te festivalit te filmit ne Kane, ne konkurim zyrtar u shfaq edhe “COLOSAL YOUTH”, filmi i fundit i Pedro Costa-s. Thuhet se, edhe pse dalja e spektatoreve nga salla e kinemase gjate transmetimit te filmave eshte diçka më teper se e zakonshme (sidomos gjate shfaqjes se atyre ne konkurim zyrtar, artistikisht shpesh edhe më radikalët), nuk ish pare ndonjehere ndonje dalje aq masive me perplasje kolltuqesh ne shenje revolte e spektatoreve te perkedhelur te Kanes, si ajo qe shoqeroi shfaqjen e filmit ne fjale. Eshte shembulli më kuptimplote jo per te treguar se sa elitiste eshte kinematografia e portugezit ne fjale, kurrsesi ! Por se ç’dëm te hatashem i kane sjelle shijeve te publikut mender-filma perversë të kallëpit të “la vita e bella” apo “dancer in the dark”, dhe ç’perpjekje e mund duhet per te shpëlarë syte nga filma-spektakel te tille te shemtuar, per te arritur me ndjé nje kinematografi te tille e te rralle si ajo e Pedro Costa-s !

Top 5 - PEDRO COSTA :

1. Juventude em marcha (Colosal youth) - 2006
2. No Quarto da vanda (In Vanda’s room) - 2000
3. Ne change rien - 2009
4. Où gît votre sourire enfoui ? - 2001
5. Ossos - 1997

ps: Pedro Costa eshte Cesanne i kinematografise, por… shshshsht !
prova, me imazh :

23 Maji 2010, dita kur regjizori tailandez Apichatpong Weerasethakul fitoi Palmën e Arte ne edicionin e 63-te te Festivalit te Kanës, me të gjitha gjasat do te hyje ne histori si “The Independence Day” e Kinematografise se Lire e te Vertetë ! Duhen pare filmat (por dhe instalacionet video !) te tij, per te kuptuar se ç’eshte nje film i lire, ç’eshte nje film i vertete ! Ne kete fillim shekulli, askush më mire se kineasti tailandez veçse 40 vjeçar nuk i eshte afruar aq shume atyre !

JL Godard e ka me qejf te citoje shkrimtarin francez Jean Genet, tek thoshte se, “Duhet germuar per te gjetur imazhet : ato gjenden ne shkretëtirë !“. Me imazhe, sigurisht qe Godard nenkupton ato te pastrat, te vertetat (ato qe Deuleze i quan “image pure”) e qe sigurisht, ndodhen atje ku s’ka asgje, ne shkretetire, domethene ne imagjinatën më absolute te krijuesit. Po imazhet e filmave te Weerasethakul-it, ku ndodhen ? Ku ndodhet “shkretetira” e tij krijuese ?

Pa dyshim, ne xhunglen tailandeze, po aq e virgjer sa dhe shkretetira : aty ku zhvillohet edhe pjesa me e madhe e ngjarjeve te filmave te tij me metrazh te gjate, gjithesej 5, ne 10 vite krijimtari (2000-2010), gjithe duke punuar aktivisht ne realizimin e metrazheve te shkurter (si ky ketu : http://filmjournal.net/autori/2009/0…toms-of-nabua/) sa dhe te ekspozitave ( http://filmjournal.net/autori/2009/1…akul-tailande/ ).

Duke pritur te shohim filmin e tij te ri (i pesti i regjizorit) me te cilin fitoi dhe Palmen e Arte ne Kanë (Uncle Boonmee Who Can Recall His Past Lives, e kam te veshtire te klasifikoj 4 filmat e Apichatpong Weerasethakul, pasi per të katert, kam nje afeksion pothuaj te njejte e të pamatë ! E megjithate, duhen respektuar rregullat e lojes, keshtu qe….

voilà,
Top FIVE Apichatpong Weerasethakul : (click tek titujt per trailer)

1. Tropical malady (2004)
2. Blissfully yours (2002)
3. Mysterious object at noon (2000)
4. Syndromes and a century (2007) : http://filmjournal.net/autori/2009/0…weerasethakul/
5. ? - duke pritur filmin e tij te ri, qe del ne shtator 2010…

Po vazhdoj listen e regjizorëve te mi te preferuar, te cilen e fillova në postimin pararendës me ata te Kiarostamit.
Pra po vazhdoj me :

II. Filmat e Jacques Rozier

Per fat te mire, me gjithe moshen e tij disi te thyer 84 vjeçare, Jacques Rozier eshte ende në jetë, e keshtu mund ta vendos ne listen e 5 regjizoreve te mij te preferuar qe jane gjallë e ne aktivitet. Nga ana tjeter, ne fakt, nuk më eshte dhene asnjehere te komentoj ketu ne blog, qofte dhe nje here te vetme filmat e tij; e aq me pak ta permend ! Nga na “mbiu” ky francezi Jacque Rozier ?

Arsyeja eshte po aq e thjeshte sa dhe e “komplikuar”. Rozier ka bere fiks po aq filma sa gishta ka një dorë : 5 ! Ne nje shtrirje kohore prej… 50 vitesh !! Dhe sa here e kane pyetur pse ka bere kaq pak filma, kineasti eshte pergjigjur qe ai asnjehere nuk ka pushuar se punuari (Rozier ka realizuar jo pak dokumentare edhe per TV dhe porosi te tjera si metrazhe te shkurtra etj etj) dhe qe realizimi i nje numri tejet te vogel filmash artistike (5 ne 50 vite !!), i ka dhene mundesine te jete artistikisht teresisht i lirë !

Dhe per e lirë, nuk ka më ku te shkoje se kinematografia e Rozier ! E lirë, sepse refuzon teresisht efektet e kollajta kinematografike, refuzon tempon dhe ritmin konvencional : filma e tij jane tmerresisht spontanë, gjithe duke mos qene te improvizuar (biles jane fort te mire-menduar !).

Pergjithesisht, filmat e Rozier rrefejne pelegrinazhe nganjehere komike, gati edhe humoristike, shpesh behet fjale per pushime verore ne buze te detit, ku personazhet duket se bejne gjera te parendesishme si pikniku (”Adieu Philippine”), ose kapje ngjalash (”Du côté d’Orouet”) por qe na duken akte aq familjare, aq te zakonshme, sa qe nje melankoli e hatashme lind ne fund te filmit, nje emocion i rralle (po aq i rralle sa dhe filmat e tij !!).
Gjenialiteti i filmave te tij pra qendron mbi te gjitha ne gjetjen e ekuilibrit midis parëndesise (ne dukje !) së ngjarjeve ne film dhe dëndesise se realitetit qe i referohet, nje ekuiliber i tille qe i jep atij nje rendesi te mjaftueshme per te na pasionuar me të.

Megjithate, ka dhe nje arsye tjeter, qe eshte kryesorja, pse jam kaq fans i filmave te tij.

Nese do te benim kujdes, mund te vëmë ré se gjate ketij Kino-Ditari, gjate komenteve per filmat, gjithmonë kam evituar me te drejte perdorimin e nje fjale : perdorimin e fjales humanizëm. Eshte nje fjale vertet delikate, komplekse, fjale aq shume e keqperorur ne shek XX, sa sot duhet te matesh 100 here per ta perdorur qofte nje here te vetme ! E pra, filmat e Jacques Rozier jane, per syte e mi, filmat më humanistë ne botë ! Toni i tyre humanist eshte i nje saktesie te tille, qe doemos vetem ai vete, pra regjizori, e ka sekretin ! Ne ate shkalle, sa tash e tutje, nese me pyesin se ç’do te thote humanizem, jam i gatshem te pergjigjem : “Humanizëm do te thote “Maine Océan !” (film i tij, qe me pelqen mbi gjithe te tjeret, realizuar ne 1985).

Sot eshte po aq e thjeshte sa dhe e “nderlikuar” per te pare filmat e tij : duke qene se shfaqen shume rralle (ne ndonje rast retrospektive) dhe pothuaj kurre ne TV, menyra me e mire per ti parë eshte box-i prej 5 DVD i 5 filmave te tij, edituar, me ne fund, ne 2008 !

Top 5 i preferencave te mia për filmat e Jacques Rozier :

1- Maine Océan (1985)
2- Du côté d’Orouët (1973)
3- Les Naufragés de l’île de la Tortue (1976)
4- Adieu Philippine (1962)
5- Dy metrazhe te shkurter : “Rentrée des classes” dhe “Blue jeans”

ps: filmi i tij i peste “Fifi martingale” (2001), prezantuar ne Festivalin e filmit ne Venecia, asnjehere nuk ka gjetur distributor. Ne vend te tij, ne box-DVD e 5 filmave, jane dy metrazhe te shkurter, te cituar ne listen e mesiperme.

ne foto: box-DVD i 5 filmave te Jacques Rozier dhe kryevepra e tij : “Maine Océan”

Vjet ne verë, shkruaja (http://filmjournal.net/autori/2009/page/3/) se “meqe keto kohe nuk ka ndonje gje interesante ne kinema dhe meqe nuk u shtyka ora e punes, po bej ca lista te vogla, per filma te vjeter, te cilet, ndarë sipas zhanrit, më duken te domosdoshem per tu parë“.

Meqe situata edhe kete vit eshte e njejte , kesaj rradhe po i ndaj postimet sipas autorëve (regjizorëve), pra po postoj disa lista filmash te autoreve te mi te preferuar.

Nje rast i mire per te rifreskuar kujtesen !

 Po e filloj me filmat e 5 kineasteve te mi te preferuar, e qe jane gjallë e në aktivitet artistik.

I. Filmat e Abbas KIAROSTAMI-t :

                                                  E pra sot per sot, midis atyre qe jane gjallë dhe ne aktivitet artistik, iraniani Abbas Kiarostami eshte regjizori im i preferuar (nje portret te tij e kam pas shkrujt dikur ketu )

Megjithate, edhe pse regjizori eshte gjalle, me perjashtim te filmit te tij te fundit “The Certified Copy“, asnjehere nuk më eshte dhene mundesia te shikoj filmat te tij, ne momentin kur kane dalë ne kinema. Kjo per arsyen e thjeshte se Kiarostami, ne kete dekade te shek te XXI, eshte marre me se shumti me art video, ndersa filmat e tij me metrazh te gjate i ka realizuar kryesisht ne vitet ‘80, e mbi te gjitha ne vitet ‘90 : asokohe nuk e kisha me sevdà kinemanë !

E pra, edhe pse nuk i kam pare kur kane dalë ne kinema (nje film i ri ka gjithmone nje impakt më te fuqishëm kur shihet ne kinema, se sa kur shihet kohë më pas !), filmat e Kiarostami-t jane ata me te cilët ndjehem më afer, ata te cilet do doja ti rishikoja me dhjetra here (si puna a atyre filmave te vjeter shqiptarë qe do doja ti rishihja e rishihja, por qe per fat te keq, artistikisht lënë shuuuume per te desheruar, dhe ti rishikosh, eshte thjesht kohe e humbur…). Me te gjitha gjasat, gjenialiteti i regjizorit ndikon shume ne kete preference timen, por ka dhe diçka tjeter, dhe qe mê duket se eshte vendimtare: origjina e tij iraniane. Nuk di, por kur shoh nje film te tij, gjithmone them me vete : ah sikur ky film te ishte shqiptar !

Eshte e vertete se shqiptarët kane ngjashmeri me jo pak popuj, qofte ata te Ballkanit, qofte dhe te Mesdheut; eshte llogjike po ashtu te kemi fort aferi me turqit; por mendimi im eshte se me iranianët kemi nje ngjashmëri (kuptohet, nuk flas thjesht ne planin fizik) gati-gati turbulluese, e per te cilen jam shprehur diku, ne nje forum shqiptar, e ku kam shkruar :

“Jeniçerët (midis te cileve, shqiptaret kane qene goxha në numer), ne kontakt me kundershtarin iranian, kane qene “infektuar” nga nje far ekzoterizmi per historine e Aliut (dhendri i Muhametit) dhe Fatimesë (goca e ketij te fundit) - Aliu qendron ne thelb te shiizmit iranian.
Ky fashinacion, ky mrekullim i jeniçereve per Aliun (jeniçerët ishin ushtri modernizuese dhe fort admiruese edhe ndaj Oksindentit !), i beri ata te distancohen disi nga Sulltani. Sot, vetem ne Turqi, rreth 30-40% te popullates adhurojne Aliun (ose jane alevi). Shkurt, nuk jane sunitë.

Nje dege e kesaj fryme turke adhurimi ndaj Aliut, eshte dhe bektashizmi yne, padyshim i lidhur fort me fenomenin jeniçer, dmth me fenomenin shiit (iranian)“.
(http://www.peshkupauje.com/2010/07/s…he-eposi-pers-)

Kuptohet, komenti im eshte jo pak skematik, duke u perpjekur te shikoj aferitê midis shiizmit iranian me bektashizmit shqiptar. Por kjo nuk duhet pare vetem ne planin fetar, relixhioz, por me gjere, ne planin kulturor. Dhe pa dyshim, kjo duhet te jete nje nga arsyet e forta te familjaritetit qe ndjej, sa here me jepet te shikoj filmat e iranianit ne fjale qe per mendimin tim, jane trashegimtarët më brilantë te kultures se dyfishte perse : sa oksidentale aq dhe orientale (islami vertet ndalon imitimin e krijesave te animuara, si dublim te qenies njerezore (per shembull,ndalon teatrin e kukullave) por nuk ndalon figurativen, pikturen; nga ana tjeter, persët (iranianët e vjeter) pranojne artin e imitimit, ne marreveshje me filozofine e Platonit : bota qe shikojme nuk eshte veçse dublim i nje bote absolute - keshtu qe i bie qe te pershfaqim (reprezentojmë) absoluten, dhe jo ate qe besojme se shikojme).

Megjithate, magjia e filmave te tij nuk mund te reduktohet vetem ne afërinë kulturore qe ndjej me to : gjenialiteti i tyre artistik pa dyshim i ka meritat edhe falë mjeshterise se Kiarostamit, thelbi i kinematografise te se cilit duket se eshte e famshmja pyetje : “ç’eshte kinematografia ? “, pyetje, te ciles vete regjizori i eshte pergjigjur qe “eshte nje genjeshter me bisht, por qe paradoksalisht prodhon nje te vertete edhe me te madhe se vete realiteti“.
Pra nje pjese e madhe e filmave te tij pershkohen nga e famshmja dilemë : ç’far eshte e filmueshme ? Si filmohet ? Dhe, kur Kiarostami realizoi “Close-up” (1990), kryevepren e tij, kritika me te drejte kuptoi se kjo dilemë eshte ne origjinë te vepres se tij.

Top 7 i preferencave te mia ndër filmat e Abbas Kiarostami-t :

1- Close-Up (1990) aka “Nema-ye Nazdik”
2- Life, and Nothing More… (1991) aka “Zendegi va digar hich” (aka “Et la vie continue“)
3- Where is My Friend’s House ? (1987) aka “Khane-ye doust kodjast?” (aka “Où est la maison de mon ami“)
4- Taste of Cherry (1997) “Ta’m e guilass” (aka “Le gout de la cerise“)
5- Ten (2002)
6- Under the Olive Trees (1994) aka “Zire darakhatan zeyton” (aka “Au travers des oliviers” )
7- The Wind Will Carry Us (1999) aka “Bad ma ra khahad bord” (aka “Le vent nous emportera”)
         
                                                                                                                                                                                                                               

Vjet, kur rastesisht kam pare filmin vizatimor “Caroline” (qe per fat te keq, nuk kam mundur ta komentoj ne kete blog), më ne fund kam kuptuar se, edhe nje zhanër si filmi i animuar, mund te krijoje vepra te mirefillta artistike. Pra, cilesia tejet e dobet artistike e shumices se filmave te zhanrit multiplikativ, nuk ishte faj i zhanrit, por i atyre (regjizore, producente…) qe merren me kete gjini filmike.

Te njejten “tabu” kam patur deri dje edhe per filmat aventurë (ose me sakt, fantastiko-aventure) : e kam patur te pamundur te shikoj te tille, te pakten deri ne fund ! E le më ta pelqeja ! Historite me jane dukur fallcërisht te komplikuara, pa ndonje magji te vertete artistike, video-klipeske (po me vjen ne mend “the lord of the ring” nga i cili, nuk kam arritur asnjehere te shikoj me teper se 15 a 20 minutat e para…).

U desh te shikoja dje ne kinema “The last Airbeder“, filmin e fundit te Mister Night Shyamalan (regjizorit te “The Sixth Sense”), qe më ne fund shijoja nje film aventure. Dhe ç’te shijuare se ! Dhe te mendoja, se, perfundimisht, asnje zhaner filmik nuk eshte fajtor, se asnje zhaner nuk eshte më interesant se tjetri.

Megjithate, kisha frike se, duke qene nje blocbuster i kushtueshem financiarisht, me ne fund, Mr Shyamalan do t’ja kish shitur shpirtin djallit (do kish toleruar artistikisht), me qellim terheqjen e nje publiku sa më te gjere, i cili, ne fakt, u be vite qe i ka kthyer kurrizin (qe prej realizimit te “Lady in the Water” (per te cilin, duke qene se e kam ri¨shikuar se fundmi, kam ndryshuar jo pak mendim… !). E pra Shyamalan, jo vetem nuk e ka tradhetuar artin e tij, por i ka mbetur rigoroz menyres krejt te lire te te filmuarit. Dhe ka bere nje film sa fragil, delikat, aq dhe te magjishem !

Thuhet shpesh se Shyamalan, e ka fort per zemer te transmetoje mesazhe politike, permes filmave te tij. Kjo nuk eshte e pavertete, pasi edhe pse ne aparence “The Last Airbender” eshte film me martial weapon (arme luftarake), ndihet mesazhi qe ka dashur te transmetoje regjizori. Por ç’eshte per tu pershendetur eshte fakti se mesazhe te tilla nuk kthehen ne qellim ne vetevete, nuk kthehen ne objekt (ose objektiv) te filmit. Per shembull, tema e shpetimit te botes nga femijët (ide fort nobël !), eshte ne thelb te filmit ne fjale (qe, megjithate, per nga ana skenaristike, eshte i nje thjeshtesie te hatashme (po me kujtohet nje shprehje e Ozu qe thosh se “jeta eshte e thjeshte, pro jane regjizoret qe e komplikojne kot fare“).

Shkurt, “The Last Airbender” eshte nje film i mrekullueshem mbi femijerine e vjedhur, dhe mbi te keqen qe te rriturit ushtrojne ndaj pjellave te tyre, eshte film i mbushur me imazhe te verteta, dhe jo me imazhe te sajuara lart-e-poshte e te montuara ne nje salle montazhi. U kenaqa shume me rigorozitetin artistike te Shyamalan qe, per mendimin tim, vazhdon te mbetet i vetmi regjizor hollywoodian qe arrin te mos tradhetoje artin e tij, gjithe duke realizuar filma qe shpesh konsiderohen zyrtarisht si blockbuster. Cili eshte sekreti ? Ate e di veç ai, por, mendimi im eshte : talenti autentik i Mr Shyamalan eshte padyshim guri i themelit te artit te tij. Dhe mos-tradhëtimi i tij nga ana e regjizorit ! Thene ndryshe, integriteti i tij artistik.

shenim: “The Last Airbender” eshte nje film që me sa duket, zhgenjen te dyja palet : kritika (ajo amerikane, por dhe ne France, kritika eshte s’ka ku te shkoje me e keqe) e ka pritur tmerresisht keq filmin (sigurisht, kritika e ka me qejf te madh te cerebralizoje gjithshka, dhe preferon filmat me demek inteligjentë - nderkohe qe filmi ne fjale eshte i nje thjeshtesie skenaristike që të lé gojehapur !!); por nga ana tjeter, edhe publiku i gjere (psh, ai amerikan) e ka pritur po aq keq.
Keshtu qe, nuk do e rekomandoja aq kollaj per te shkuar per ta pare…
Behet fjale per nje film tmerresisht fragil, por… te mrekullueshem !!

nota ime per filmin : 9.5

web-site i filmit : http://www.thelastairbendermovie.com/

Mendimin tim per “INCEPTION”, blockbuster veror i 2010-es, e kam shkruar permes 2-3 postimeve tek blogu shqiptar “Peizazhe te Fjales“, nën nickname : STALKER.

Adresa eshte : http://xhaxhai.wordpress.com/2010/07/23/endrra-filma-kujtime/

Nota ime per filmin : 4.5

Fitues i Cmimit te Mizaskenës (regjia më e mire), ne edicionin 2010 te Festivalit te Filmit ne Kanë.

6 artiste amerikane strip-tease vijne ne France per nje turné, nje show te natyres “New Burlesque”. Producent i trupës eshte nje francez, Joaquim Zand, rol i luajtur nga vete regjizori i filmit ne fjale, pra Mathieu Amalric.

Filmi ndahet ne dy pjese: ne pjesen e pare, filmi rrefen andrallat e trupes, pergjate turneut te saj, edhe pse shfaqjet arrijne goxha sukses. Ndersa pjesa e dyte perbehet kryesisht nga udhetimi i perbashket i producentit, me njeren prej artisteve strip-tease, pa dyshim më e ndjeshmja e të pestave, gjate rruges midis La Rochelle (qytet ne Lindje te Frances) dhe ishullit Aix.

“TURNEU”, ne nje fare menyre, eshte nje homazh ndaj “The killing of a Chinese bookie”, i famshmi film i Cassavetes, ne 1976 : personazhi i producentit tek “Turneu“, te kujton pa dyshim Cosmo Vitellin !

C’eshte interesante tek filmi yne, eshte mungesa totale e super-dramatizmit te ngjarjes. Biles, nuk ka fare ngjarje, ne kuptrimin e intrigës.

Mathieu Amalric eshte vertet jo vetem aktor me talent, por e ka koken plot per te bere nje film te mire dhe të mençur ! Siç eshte vete, fundja : i mire e i mençur !

8.3

-FITUES i KAMERËS SE ARTE (filmi i parë i nje regjizori) ne edicionin 2010 te Festivalit te Kanës

Ky regjizori i ri meksikan (Michael Rowe) ka vene nje bast artistik : që ne filmin e tij te parë, per te na rrefyer monotonine e jetes se Laures, nje vajze te re meksikane, na tregon vetem mbremjet e saj te vetmuara ne apartamentin e saj. Vetem mbremjet. Dhe sfilaten e meshkujve qe ajo fut ne shtepi, te cilet i takon weekend-eve, ne darkë, neper diskoteka.
Deri ne momentin kur takon Arturon, me te cilin fillon nje lidhje te forte sado-mazohiste…

Asgje e re nga fronti i Perendimit- do thote dikush, po te kemi parasysh filmin-matricë te Chantal Akerman “Jeanne Dielman” (1975). I njejti princip eshte “zbatuar” edhe tek “Año bisiesto” (Viti bisekstil - dmth viti çift -me 366 dite) : skena te “thata”, perseritese, “mekanike”.

E megjithate, ka diçka interesante tek perseritja “monotone” e mbremjeve te Laures. Edhe tek takimi me Arturon. E megjithate ka nje problem, dhe ky problem per mendimin tim nuk eshte forma (qe, edhe pse eshte nje bast i forte artistiko-formalisto-ekzigjent, regjizori arrin t’ja dalë mbanë, me shume sukses !).

Problemi i filmit, ne fakt, eshte permbajtja : ne fund te tij, regjizori arsyeton (justifikon, ne nje fare menyre) sjelljet e heroines se filmit me raportet e dyshimta (te supozuara) inçestuale qe ajo duhet te kete patur me babain e saj, ne femijeri. Te krijohet pershtypja se regjizori rreket te gjeje fajtorë konkretë, filanin ose fistekun (ne rastin tone, te atin e heroines) : Jemi vite drite larg kritikes pa konçesione qe i ben shoqerise perendimore nje film si “Jeanne Dielman” i Chantal Akerman-it.

Por, per te qene te sinqerte, ky nuk eshte fort faji i regjizorit. Eshte më se tepermi faji i epokes qe jetojme. Jetojme epoke konservatore, ku notojne te lumtura ide te djathta, sipas te cilave per A apo B situatë, faji eshte i X-it apo Y-it (filan personi), e kurrsesi i kushteve e rrethanave ekonomike e sociale.

Siç eshte koha, ashtu jane dhe filmat…

6.0

Eshte e habitshme te konstatosh se si rrugetimi artistik 50 vjeçar i karrieres regjizoriale te Jean-Luc Godard-it korrespondon me rrugetimin e tij si njeri : e filloi ne 1960 me nje film prej anarkisti te djathte (siç qé “A bout de soufle” [Breathless]) per ta mbyllur 50 vite më pas me … “SOCIALIZËM” !

Ne fakt, Godard ka bere ekzaktesisht te kunderten e asaj qe kam lexuar te kete thene presidenti brazilian Lula (sipas te cilit, nëse nje njeri nuk eshte i majte ne rini, dhe i djathte ne pleqeri, nuk eshte normal !) : I bie vertet qe Godard te mos kete qene “normal” !

Ka diçka prej tragjikeje ne fatin e filmave te tij.
Dikur Homeri recitonte, dhe Greqia rrudhte buzet tek degjonte vargjet e tij.
Godard sot s’mund te shkoje ne Kanë pikerisht per disa arsye “alla greke” (dmth, finaciare).

Dhe problemi nuk eshte thjesht “i natyres greke” (finaciare).
Perderi sa behet fjale per nje poet (Godard) te mallkuar, behet fjale per nje problem GREK.
Domethene, homerik.
Domethene ANTIK.
Behet fjale per Legjendë.
Domethene, per HISTORINË.